Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Cele polskiej prezydencji w Radzie Państw Morza Bałtyckiego

Region Morza Bałtyckiego stoi dziś przed nowymi wyzwaniami. Polska obejmując prezydencję w Radzie Państw Morza Bałtyckiego (RPMB) 1 lipca 2015 roku wzięła na siebie realizację misji tej ważnej organizacji regionalnej, która jednocześnie wystawiona jest na oddziaływanie sytuacji w Europie Wschodniej. Przewodnictwo Polski będzie zmagało się z dwoma wyzwaniami w tym kontekście – utrzymaniem merytorycznej współpracy w pełnym gronie 11 państw i Komisji Europejskiej oraz dalszym zacieśnianiem tejże współpracy. RPMB jest bowiem jedną z nielicznych organizacji, które na stosunkowo wysokim szczeblu i intensywnie współpracują z Rosją.

Przeczytaj także:  Współpraca bałtycka daje dobrobyt i pokój – rozmowa z Janem Lundinem

XXI wiek przyniósł postępującą globalizację w wielu wymiarach polityki i gospodarki. Jednocześnie coraz większe znaczenie ma współpraca regionalna. Nie ma bowiem możliwości sprostania wymogom globalizacji  bez silnej współpracy regionalnej.

Unia Europejska już od wielu lat podkreśla znaczenie implementacji strategii makroregionalnych. Główne założenia unijnych strategii nie są jednak wymyślane od nowa, opierają się bowiem na istniejących od dziesięcioleci ideach współpracy poszczególnych regionów, które łączy bliskość geograficzna, kulturowa czy ekonomiczna[1].

Region Morza Bałtyckiego pod względem geograficznym obejmuje państwa nordyckie – Danię, Szwecję, Finlandię), państwa bałtyckie (Litwę, Łotwę, Estonię) oraz Polskę i Niemcy. Wśród państw regionu należy również wymienić Rosję, która przynależy do niego nie tylko ze względu na Obwód Kaliningradzki, ale także okolice Sankt Petersburga. Ze względów historycznych i ekonomicznych należy do niego zaliczyć również Norwegię i Islandię. Historycznie był to region mało stabilny – nękany licznymi wojnami, gdzie często zmieniały się granice. Mimo to już w średniowieczu zawiązały się formy współpracy regionalnej, chociażby Hanza[2]. Należy również odnotować, iż na tle całego regionu daleko posunięta jest integracja państw nordyckich, które dużo wcześniej opracowały zasady wzajemnej współpracy. Dopiero koniec XX wieku przyniósł rozwój nowoczesnych, zinstytucjonalizowanych, pogłębionych relacji regionalnych. Taką możliwość pojawiła się wraz z upadkiem bipolarnego układu sił jaki panował po II wojnie światowej, uzyskaniem niepodległości przez republiki bałtyckie, a następnie wykorzystanie nowych impulsów do dalszej integracji jakie przyszły wraz z przystępowaniem kolejnych państw do Unii Europejskiej.

Współcześnie, obok RPMB, państwa usytuowane nad Morzem Bałtyckim współpracują ze sobą na łamach licznych organizacji międzynarodowych, rządowych i pozarządowych – m.in. Rady Nordyckiej, Komisji Helsińskiej, Bałtyckiej Konferencji Parlamentarnej, Związku Miast Bałtyckich czy Bałtyckiego Stowarzyszenia Izb Gospodarczych.

Obszar bałtycki jest również jednym z najważniejszych pod względem gospodarczym makroregionów w UE z dużym potencjałem wzrostu. Dynamika tego wzrostu zależy nie tylko do pogłębiania więzi wewnątrzregionalnych, ale także od wzrostu eksportu to partnerów spoza UE – Brazylii, Rosji, Indii, Chin czy Indonezji Na obszarze państw Morza Bałtyckiego mieszka prawie 8% populacji UE, a państwa te generują prawie 10% PKB UE. Nie dziwi więc, iż zacieśnianiem współpracy regionalnej zainteresowane są nie tylko same państwa regionu, ale także UE, co przejawia się pierwszą makrostartegią dla tego regionu. Unijna makrostrategia jest odpowiedzią na heterogeniczność gospodarczą regionu państw Morza Bałtyckiego i ma na celu dalsze niwelowanie różnic ekonomicznych oraz pogłębienie integracji energetycznej. Największym wyzwaniem, obok umiejętnego wpisania się w globalne trendy jest zniwelowanie różnic miedzy wysoko rozwiniętymi państwami regionu (Niemcy, Skandynawia) a Polską czy państwami bałtyckimi, które mimo, iż bardzo dobrze funkcjonują w okresie zawirowań globalnej gospodarki, to nadal aspirują do roli silnych gospodarek europejskich[3].

Region bałtycki jest ważnym elementem polskiej polityki zagranicznej. Za wyjątkiem Rosji, wszystkie pozostałe państwa regionu są członkami Unii Europejskiej i/lub NATO. Członkostwo Polski w tych organizacjach jest filarem jej bezpieczeństwa i wzrostu gospodarczego. Ostatnie lata były okresem stopniowego  wzmocnienia roli Polski w strukturach europejskich i euroatlantyckich. Jednak zachowanie dobrych stosunków bilateralnych z bezpośrednimi sąsiadami pozostaje jednym z filarów bezpieczeństwa Polski[4]. Jednocześnie kierunek północny staje się coraz ważniejszym elementem polskiej polityki zagranicznej. Wynika to z chęci zgłębienia potencjału Polski wynikającego z położenia geograficznego. Istotne znaczenie ma m.in. układ Północ-Południe z możliwością wykorzystania  potencjału basenu Morza Bałtyckiego i Morza Śródziemnego[5].

Od państw nordyckich Polska chciałaby czerpać doświadczenia związane z nowymi technologiami i nowoczesną gospodarka widząc zacieśnianie relacji jako dźwignię dalszego rozwoju ekonomicznego i modernizacji gospodarki.

Wspólnota interesów Polski i państw bałtyckich – Litwy, Łotwy i Estonii jest widoczna w zdecydowany sposób, zwłaszcza w świetle ostatnich zmian na scenie geopolitycznej Europy, spowodowanej sytuacją na Ukrainie i zmianą w polityce Federacji Rosyjskiej. Wobec nowych wyzwań nieliczne kwestie drażliwe, jak na przykład różnice w podejściu do mniejszości polskiej na Litwie, schodzą na dalszy plan.

Rosyjska agresja na Ukrainie oraz zwiększenie aktywności wojskowej różnych podmiotów na obszarze Morza Bałtyckiego powoduje zacieśnienie interesów regionalnych[6]. Ponownie do agendę rozmów wróciła kwestia twardego bezpieczeństwa w regionie, ale także nowych miękkich zagrożeń – propagandy, wojny informacyjnej, cyberataków. Z punktu widzenia Polski kluczowe jest zacieśnianie tej współpracy, która mimo, iż weszła w nową dynamikę, to nadal charakteryzuje się odmiennością stanowisk państw regionu w wielu kwestiach. Dodatkowo, w erze postępującej globalizacji regionalna percepcja polityki Rosji może jedynie pełnić funkcję pomocniczą do narracji jaką narzucają stosunki szeroko rozumianego Zachodu z Moskwą. W kontekście regionalnym państwom usytuowanym nad Morzem Bałtyckim pozostaje przede wszystkim intensyfikacja wzajemnej współpracy w ramach struktur euroatlantyckich.

Cele i priorytety polskiej prezydencji w RPMB

Polska sprawując prezydencję w Radzie Państw Morza Bałtyckiego stoi przed szansą, ale również podwójnym wyzwaniem – politycznym i organizacyjnym. Z jednej strony, podsekretarz stanu Henryka Mościcka-Dendys określiła region bałtycki jako jeden z dwóch filarów polskiej aktywności regionalnej[7], jednak zaangażowanie jest tutaj niższe niż w Grupie Wyszehradzkiej. Minister Grzegorz Schetyna w czasie exposé nt. priorytetów polskiej polityki zagranicznej w 2015 roku zauważył, że „istotnym impulsem dla wzmocnienia polskiego zaangażowania nad Bałtykiem będzie prezydencja Polski w Radzie Państw Morza Bałtyckiego”[8]. Z drugiej strony, pomimo tego, że tradycyjnie zadania i tematy dyskutowane na forum organizacji nie obejmują bezpieczeństwa konwencjonalnego, ograniczenie kontaktów krajów europejskich z Rosją ma wpływ na prace Rady.

Rada Państw Morza Bałtyckiego jest forum politycznym, platformą wymiany pomysłów i idei kształtujących rozwój obszaru bałtyckiego oraz, jak zaznaczyła ambasador RP w Rydze Ewa Dębska, jest to najważniejsza organizacja regionalna nad Bałtykiem, której działania stanowią wzór i inspirację dla innych części kontynentu[9]. RPMB nie jest jedyną platformą współpracy w regionie, bo jest on objęty szerokim spektrum polityk, strategii i programów. Przekłada się to na dużą liczbę powiązań między państwami oraz na kilkadziesiąt realizowanych przez instytucje międzynarodowe i pozarządowe projektów. To bogactwo nazywane jest czasem „koszmarem instytucjonalnym”, ale też „pozytywnym bałaganem”[10]. Rozpatrując tak obszary priorytetowe RPMB, jak i wskazane na ich podstawie priorytety polskiej prezydencji w organizacji, nie sposób nie uwzględnić wpływu także kilku innych ważniejszych formatów współpracy i ich kluczowych sektorów działania.

Priorytety Rady Państw Morza Bałtyckiego

W czerwcu 2014 roku RPMB dokonała przeglądu dotychczasowych, wyznaczonych w Rydze w 2008 roku pięciu obszarów priorytetowych: ochrona środowiska, rozwój gospodarczy, energetyka, edukacja i kultura, bezpieczeństwo cywilne i tzw. wymiar ludzki[11]. Na podstawie ewaluacji wskazano nowe długookresowe priorytety rady: tożsamość regionalna, zrównoważony i zamożny region oraz bezpieczny i chroniony region[12].

Pierwszy priorytet, tożsamość regionalna, obejmuje m.in. budowanie tożsamości regionalnej, intensyfikację kontaktów międzyludzkich i międzyinstytucjonalnych, ochronę dziedzictwa kulturowego regionu, rozwój turystyki kulturalnej, rozwój współpracy w dziedzinie edukacji, dialog młodzieży czy ustanowienie marki regionalnej[13].

Drugi z priorytetów, a więc zrównoważony i zamożny region, obejmuje m.in. poprawę konkurencyjności regionu, innowacyjną infrastrukturę, B+R, rozwój zielonych technologii, ochronę środowiska czy rozwój inkluzywnego rynku pracy[14].

Trzeci priorytet, bezpieczny i chroniony region, skupia się na bezpieczeństwie cywilnym, obejmuje m.in. umacnianie ochrony ludności i mechanizmów zarządzania kryzysowego, zdolności do makroregionalnego przeciwdziałania oraz reagowania i likwidowania skutków katastrof naturalnych i spowodowanych działalnością człowieka, przeciwdziałanie zorganizowanej przestępczości (zwłaszcza handel ludźmi)[15].

Rola Rady Państw Morza Bałtyckiego w koordynacji współpracy regionalnej

RPMB pełni ważną rolę w koordynacji współpracy między instytucjami i realizacji celów innych formatów współpracy. Należy tutaj wymienić przede wszystkim Strategię UE dla regionu Morza Bałtyckiego (SUERMB), Wymiar Północny (WP) oraz Inicjatywę Planowania Przestrzennego Rejonu Morza Bałtyckiego (VASAB), w których Polska równolegle do prezydencji w RPMB pełni funkcje koordynacyjne.

SUERMB według założeń ma być katalizatorem rozwoju regionu po jego niemal całkowitej integracji z UE. Strategia obejmuje takie priorytety jak równowaga środowiskowa, rozwój ekonomiczny, dostępność i bezpieczeństwo oraz w ich ramach posiada 15 obszarów priorytetowych[16]. Sekretariat RPMB odpowiedzialny jest za koordynację trzech obszarów SUERMB: zmiany klimatyczne i zrównoważony rozwój, bezpieczeństwo oraz sąsiedztwo. Ze względu na koordynację wdrażania SUERMB równoległą do prezydencji w RPMB, Polska w swoich działaniach uwzględnia wszystkie obszary priorytetowe strategii.

Na Forum SUERMB w łotewskiej Jurmali podsekretarz stanu Mościcka-Dendys zauważyła, że przyjęcie nowej wersji Planu Działania SUERMB jest dobrym momentem dla poprawy efektywności współpracy jej głównych uczestników i beneficjentów. Mościcka-Dendys zadanie to włączyła do priorytetów polskiego przewodnictwa w gronie Narodowych Koordynatorów Strategii Bałtyckiej[17].

Polska jest również odpowiedzialna za prace Partnerstwa dla Transportu i Logistyki WP oraz Komitetu ds. Planowania Przestrzennego i Rozwoju VASAB.

Należy zauważyć, że celem RPMB i innych formatów współpracy w regionie jest przede wszystkim podnoszenie poziomu życia mieszkańców tego obszaru: mają gwarantować dobrobyt, lepsze kontakty międzyludzkie (w tym umacnianie tożsamości regionalnej), kulturowe i gospodarcze, poprawiać stan środowiska oraz pobudzać kreatywność i innowacyjność. Polska jasno wskazała trzy priorytety swojej trzeciej prezydencji w RPMB, ale należy pamiętać, że do najważniejszych zadań należy także efektywniejsze zarządzanie regionem, tj. harmonizacja i koordynacja działań poszczególnych formatów współpracy, wymiana informacji i komunikacja między nimi[18].

Priorytety polskiej prezydencji w Radzie Państw Morza Bałtyckiego

  1. Nowa agenda zrównoważonego rozwoju dla regionu Morza Bałtyckiego[19]

Pierwszy z filarów polskiej prezydencji w RPMB wpisuje się w długoterminowy priorytet „Zrównoważony region dobrobytu”, którego celem jest podnoszenie zależnych od siebie wymiarów: gospodarczego, społecznego i ekologicznego[20]. W tym obszarze największym wyzwaniem jest wypracowanie fundamentów dla nowej agendy zrównoważonego rozwoju, która będzie obowiązywać po 2015 roku. Ma ona uwzględnić m.in. ograniczenie zagrożeń gospodarczych i społecznych, a wynikających ze zmian klimatycznych. Agenda ma się wpisywać w wypracowane przez ONZ globalne Cele Zrównoważonego Rozwoju.

Prace w ramach priorytetu „zrównoważony rozwój” opierają się także na współpracy z HELCOM oraz VASAB, a więc organizacjami regionalnymi, których celem jest poprawa stanu środowiska naturalnego obszaru bałtyckiego. Współpraca z tymi instytucjami pozwala na kompleksowe podejście do spraw morskich, włączając w to system transportowy. Zaplanowano wspólne spotkania Grupy ds. Zrównoważonego Rozwoju RPMB z przedstawicielami HELCOM oraz spotkania wspólnej grupy roboczej HELCOM-VASAB.

W ramach tego priorytetu mieszczą się również zagadnienia związane z energetyką, nauką, badaniami i innowacjami oraz turystyką. Polska dostrzega znaczenie dywersyfikowania źródeł energii oraz zabezpieczenie ich transportu i dostaw. Istotnym elementem obecnie realizowanym w obszarze są sieci przesyłowe – zarówno elektroenergetyczne, jak i gazociągi. Dodatkowo należy tutaj wspomnieć o zwiększaniu efektywności energetycznej jako katalizatorze wzrostu gospodarczego w regionie.

W zakresie nauki, badań i innowacji Polska stawia na umiędzynarodowienie nauki poprzez tworzenie wspólnych strategii badań i innowacji, podnoszenie efektywności wykorzystania infrastruktury oraz wspieranie już istniejących programów badawczych.

W ramy tego priorytetu Polska włączyła również dążenie do utworzenia Centrum Turystyki Bałtyckiej, które ma koordynować i stymulować współpracę sektora turystycznego.

  1. Kultura jako narzędzie wspierania rozwoju społeczno-ekonomicznego regionu Morza Bałtyckiego (kreatywność)[21]

Polska realizuje długoterminowy priorytet RPMB „Tożsamość regionalna” w oparciu o promocję kultury oraz pod hasłem „Kreatywność + Współpraca = Rozwój”. Polska prezydencja kładzie nacisk przede wszystkim na projekty interdyscyplinarne, a także na zwiększenie efektywności sieci współpracy organizacji i instytucji kulturalnych. Polska chce również uwydatnić „inwestycyjny charakter przedsięwzięć z zakresu kultury oraz roli kultury w rozwoju społeczno-ekonomicznym regionu”[22]. Kultura ma przekładać się na rozwój m.in. poprzez promocję i rozwój turystyki kulturalnej. MSZ podkreśla także konieczność harmonizacji w tym zakresie działań różnych formatów współpracy regionalnej.

Za ten priorytet odpowiedzialne jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[23].

  1. Ochrona ludności w regionie Morza Bałtyckiego[24]

O ile zrównoważony rozwój czy kreatywność są hasłami pojemnymi i mogą zawierać tak konkretne działania lub rozmywać się ze względu na zakres, o tyle bezpieczeństwo cywilne ma bardzo określone i wymierne znaczenie dla regionu. Realizacja długoterminowego priorytet RPMB „Bezpieczny region” w trakcie polskiej prezydencji opiera się na trzech głównych filarach.

Pierwszym jest wzmocnienie potencjału reagowania i interoperacyjności służb. Działa podejmowane w tym zakresie mają podnieść zdolności przeciwdziałaniu katastrof naturalnych i spowodowanych działalnością ludzką, jak np. rozlewisk substancji chemicznych. Aby podnieść zdolności ochrony ludności i zwalczania skutków katastrof Polska dokona przeglądu regionalnych zasobów dostępnych na wypadek takich zdarzeń.

Drugim filarem tego priorytetu jest bezpieczeństwo jądrowe i ochrona radiologiczna. MSZ wskazuje w tym zakresie następujące działania: wymiana danych, informacji i doświadczeń, programy współpracy między laboratoriami pomiarowymi oraz dozorami jądrowymi, współpraca służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo granic i transportów materiałów niebezpiecznych[25].

Trzecim elementem w zakresie bezpieczeństwa są działania na rzecz poprawy współpracy mającej na celu bezpieczeństwo dzieci. Wskazano tutaj na zagadnienia deinstytucjonalizacji pieczy zastępczej, rodzicielstwa zastępczego i adopcji.

Za realizację tego priorytetu odpowiedzialne jest Ministerstwo Spraw Wewnętrznych [26].

Wpływ sytuacji geopolitycznej na kształt polskiej prezydencji w RPMB i jej priorytety

Na realizację priorytetów polskiej prezydencji w RPMB, zwłaszcza zrównoważony rozwój i bezpieczeństwo cywilne, duży wpływ ma sytuacja geopolityczna w Europie Środkowo-Wschodniej oraz zamrożenie przez państwa europejskie współpracy na wysokim szczeblu z Rosją.

Przykładem bezpośredniego oddziaływania jest odwołanie szczytu ministerialnego państw RPMB w Turku w Finlandii w 2014 roku[27]. Także w tym roku nie przewidziano takiego forum, które przecież jest podstawowym wydarzeniem ukierunkowującym rozwój współpracy w regionie bałtyckim[28]. Obecna sytuacja ma także implikacje pozainstytucjonalne: zagrożenie dla regionalnej architektury bezpieczeństwa i co za tym idzie obniżenie poziomu zaufania, obniżenie intensywności kontaktów międzyludzkich oraz na szczeblu samorządowym; obniżenie wymiany gospodarczej; ograniczenie finansowania współpracy rozwojowej[29].

Pomimo wymienionych trudności, RPMB pozostaje jedną z nielicznych organizacji, gdzie współpraca z Rosją jest nadal kontynuowana[30]. RPMB jest organizacją łączącą wymiar polityczny z bardzo praktycznymi działaniami na różnych szczeblach, jest modelem integracji rozproszonej, elastycznej wychodzącej daleko poza struktury rządowe. Utrzymanie współpracy nawet na niższych szczeblach, ale w możliwiej największej liczbie płaszczyzn współpracy leży w interesie regionu i Europy[31], sprawna pragmatyczna współpraca może oddolnie pozytywnie wpływać na  społeczeństwo rosyjskie.

Polska prezydencja w Radzie Państw Morza Bałtyckiego jest również okazją do podkreślania wymiaru północnego w polskiej polityce zagranicznej i ambicji z nim związanych. Jest także wyzwaniem – utrzymania i rozwoju współpracy regionalnej w pełnym jej składzie, zwłaszcza wobec trudnej sytuacji geopolitycznej w Europie Środkowo-Wschodniej. Jednym z celów Polski powinno być dalsze umacnianie praktycznych aspektów działania Rady Państw Morza Bałtyckiego, włączając w to podniesienie znaczenia i intensywności kontaktów na szczeblu lokalnym i współpracy sektorowej.

 

Przypisy:

[1] Bengtsson Rikard, The EU Strategy for the Baltic Sea Region: Golden or missed opportunity? http://www.evi.ee/old/lib/valispol2011.pdf (29.07.2015)

[2] Śmigerska-Belczak, Iwona, „Współpraca w regionie Morza Bałtyckiego – Rada Państw Morza Bałtyckiego”, Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego „Studia i Prace”, Nr 1(9)/2012, s. 196, Warszawa 2012.

[3] More: Wedemeier, Jan. Teuber, Mark-Oliver Leaders of the Global Trade Market, Baltic Visions. European Cooperation, Regional Security, Foundation Institute for Easter Studies, Warsaw, 2015.

[4] Priorytety Polskiej Polityki Zagranicznej 2012-2016, Ministerstwo Spraw Zagranicznych,  http://www.msz.gov.pl/resource/aa1c4aec-a52f-45a7-96e5-06658e73bb4e:JCR (29.07.2015)

[5] Priorytety Polskiej Polityki Zagranicznej 2012-2016, Ministerstwo Spraw Zagranicznych,  http://www.msz.gov.pl/resource/aa1c4aec-a52f-45a7-96e5-06658e73bb4e:JCR (29.07.2015)

[6] More: Raik, Kristi, Crisis of Regional Security. Challenges for CBSS, Baltic Visions. European Cooperation, Regional Security, Foundation Institute for Easter Studies, Warsaw, 2015.

[7] „Konferencja nt. Polskiej prezydencji w Radzie Państw Morza Bałtyckiego”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 9 czerwca 2015 r.

[8] „Informacja ministra spraw zagranicznych o zadaniach polskiej polityki zagranicznej w 2015 roku”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 23 kwietnia 2015 r.

[9] Dębska, Ewa, „Morze Bałtyckie łączy, a nie dzieli”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, http://www.msz.gov.pl/(…)/morze_baltyckie_laczy__a_nie_dzieli (dostęp: 22 lipca 2015 r.).

[10] Etzold, Tobias, Gänzle, Stefan, “Creating a Coherent Framework for Baltic Sea Cooperation”, Briefing Paper For the 2011/12 German Presidency of the Council of the Baltic Sea States, Stiftung Wissenschaft und Politik, https://polskawue.gov.pl/(…)/SWP_Coherent_Framework.pdf (dostęp: 22 lipca 2015 r.), s. 2.

[11] Groenendijk, Nico, “Clubs within clubs: The council of The Baltic Sea States (CBSS) and the Benelux as macro-regions within the UE”, European Integration and Baltic Sea Region: Diversity and Perspectives, s. 483, Ryga 2011.

[12] “CBSS Long Term Priorities”, Council of the Baltic Sea States, http://www.cbss.org/cbss-long-term-priorities/ (dostęp: 25 lipca 2015 r.).

[13] “Regional Identity”, Council of the Baltic Sea States, http://www.cbss.org/regional-identity/ (dostęp: 25 lipca 2015 r.).

[14] “Sustainable & Prosperous Region”, Council of the Baltic Sea States, http://www.cbss.org/sustainable-prosperous-region/ (dostęp: 25 lipca 2015 r.).

[15] “Safe & Secure Region”, Council of the Baltic Sea States, http://www.cbss.org/safe-secure-region/ (dostęp: 25 lipca 2015 r.).

[16] Etzold, Gänzle, “Creating a Coherent Framework for Baltic Sea Cooperation”, s. 6.

[17] “Wiceminister Henryka Mościcka-Dendys na VI Dorocznym Forum Strategii UE dla regionu Morza Bałtyckiego”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, http://www.msz.gov.pl/(…)_strategii_ue_dla_regionu_morza_baltyckiego (dostęp: 26 lipca 2015 r.).

[18] Dębska, „Morze Bałtyckie łączy, a nie dzieli”.

[19] „Priorytety Prezydencji”, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, http://www.mfa.gov.pl/(…)/priorytety/ (dostęp: 20 lipca 2015 r.).

[20] Śmigerska-Belczak, Iwona, „Współpraca w regionie Morza Bałtyckiego – Rada Państw Morza Bałtyckiego”, Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego „Studia i Prace”, Nr 1(9)/2012, s. 196, Warszawa 2012.

[21] „Priorytety Prezydencji”.

[22] „Priorytety Prezydencji”.

[23] „Polska prezydencja w Radzie Państw Morza Bałtyckiego”, Przegląd Bałtycki, http://przegladbaltycki.pl/1354,polska-prezydencja-w-radzie-panstw-morza-baltyckiego.html (dostęp 25 lipca 2015 r.).

[24] „Priorytety Prezydencji”.

[25] „Priorytety Prezydencji”.

[26] „Polska prezydencja w Radzie Państw Morza Bałtyckiego”.

[27] Po raz pierwszy od początku istnienia RPMB. Brask, Hans, „Governance crisis in the Baltic Sea region cooperation?”, Baltic Development Forum, http://www.bdforum.org/(…)-baltic-sea-region-cooperation (dostęp: 24 lipca 2015 r.).

[28] Śmigerska-Belczak, „Współpraca w regionie Morza Bałtyckiego – Rada Państw Morza Bałtyckiego”, s. 182.

[29] Gąciarz, Janusz, „Rada Państw Morza Bałtyckiego: Priorytety działalności i wyzwania integracji regionalnej”, wystąpienie na III Gdańskiej Konferencji Bałtyckiej, Uniwersytet Gdański, Gdańsk, 16 kwietnia 2015 roku, niepublikowane.

[30] Sęk, Anita, „Ahoj! Od 1 lipca Polska u sterów na Bałtyku”, Centrum Inicjatyw Międzynarodowych, http://blog.centruminicjatyw.org/2015/07/ahoj-od-1-lipca-polska-u-sterow-na-baltyku/ (dostęp: 23 lipca 2015 r.).

[31] Etzold, Gänzle, “Creating a Coherent Framework for Baltic Sea Cooperation”, s. 12.

 

Artykuł pierwotnie ukazał się w języku angielskim w publikacji Baltic Visions. European Cooperation Regional Stability (red. Kinga Redłowska; Warszawa 2015).

Polub nas na Facebooku!