Marc Chagall i Łotwa

-

Marc Chagall w ciągu swojego długiego 98-letniego życia nie musiał odwiedzać Łotwy. Jednak wielu mieszkańców tego kraju dobrze zna nazwisko słynnego artysty.

Na łamach gazety „Сегодня”

W dwudziestoleciu międzywojennym Łotysze mogli śledzić perypetie Marca Chagalla czytając gazetę „Сегодня” (pol. „Dzisiaj”). W latach 1919–1940 była to największa rosyjskojęzyczna gazeta w krajach bałtyckich. Pojawiła się w Rydze jednocześnie z uzyskaniem niepodległości przez Łotwę i przestała z nim istnieć. Gazeta przez sam fakt swojego istnienia wywarła wpływ na inne łotewskie pisma, które z trudem mogły konkurować z jej różnorodnymi i zajmującymi publikacjami. W składzie redakcji było wielu Żydów, co dało początek zarzutom, że to „żydowska” gazeta. Sama gazeta jednak nie uważała się ani za „żydowską”, ani za „emigrancką”, ani za „antybolszewicką”, ale za „łotewską”, ponieważ służyła wieloetnicznemu społeczeństwu Łotwy. Żydzi pracujący w redakcji byli miejscowi, posługiwali się językiem łotewskim, niemieckim i rosyjskim, znali przeszłość i teraźniejszość kraju oraz dobrze orientowali się w życiu sąsiednich państw europejskich.

Gazeta “Сегодня”. Nr 2 w 1919 roku.

Dzięki głównie relacjom własnych korespondentów w Paryżu i Berlinie, a także listom z Palestyny, na łamach „Сегодня” pojawiały się informacje także o Marcu Chagallu.

Marc Chagall z żoną Bellą i córką Idą. Berlin, maj 1923 roku.

Latem 1922 roku artysta na zawsze opuścił Sowiecką Rosję i przeprowadził się do Berlina. Gazeta natychmiast zareagowała na to informacją o pobycie Marca Chagalla w Niemczech. A już rok później pisała: „Obserwowany w ciągu ostatnich dwóch lat napływ rosyjskich artystów do Berlina, został zastąpiony zjawiskiem odwrotnym – odpływem z Berlina. Artyści Marc Chagall i Moissey Kogan przeprowadzają się teraz stąd do Paryża. Rzeźbiarz Alexander Archipenko przenosi się do Ameryki”[1]. Po przeprowadzce do Francji, Marc Chagall spędził tam resztę swojego życia, z wyjątkiem siedmioletniego pobytu w Ameryce podczas wojny (1941–1948).

Paul Cassirer

Ważną rolę w życiu artysty odegrał niemiecki wydawca i właściciel galerii Paul Cassirer. Na początku lat 20. w Berlinie, przepełnionym imigrantami z Rosji, zamówił on Chagallowi album grafik do napisanej jeszcze w Moskwie autobiografii artysty pt. „Moje życie”. 7 stycznia 1926 roku Cassirer zmarł w następstwie próby samobójstwa, a gazeta „Сегодня” przybliżyła to wydarzenie w artykule, w którym pisano: „Galeria Cassirera to ogromny skarb nowej sztuki. Do niego zwracano się. Jego opinia była decydująca. Mógł on stworzyć przyszłość niemieckiego artysty. Mógł też go zamrozić. Można było u niego znaleźć najnowszą rzecz Marca Chagalla, kiedy jego płótna u siebie w salonie nie były uznawane za oznakę wyrafinowania: Chagall dopiero torował sobie drogę. (…) Cassirer nie mógł się mylić. Miał on niezwykłe wyczucie prawdziwego daru, ducha Bożego. I Cassirer rzadko się mylił. Pomylił się on, najwyraźniej, tylko… co do samego siebie” [2].

Okładka polskiego wydania autobiografii Marca Chagalla „Moje życie”. Kraków 2003. Z języka francuskiego przełożyła Jolanta Sell.

Wiosną 1931 roku, na zaproszenie burmistrza Tel-Awiwu, Chagall wraz z żoną i córką udał się w podróż do Palestyny. „Kręgi artystyczne w Palestynie oddają hołd słynnemu ultranowoczesnemu artyście Marcowi Chagallowi, mieszkającemu w Paryżu” – informowała „Сегодня”. „Chagall przyjął zlecenie od dużego francuskiego wydawnictwa artystycznego na dostarczenie ilustracji do nowego wydania Starego Testamentu a także udał się do Palestyny, aby szukać inspiracji na miejscu wydarzeń opisanych w Biblii. Burmistrz Tel-Awiwu (Meir – przyp. Przegląd Bałtycki) Dizengof polecił Chagallowi organizację nowo powstałego muzeum sztuki” [3]. Seria 105 rycin do Biblii, pracę nad którymi Chagall rozpoczął w 1931 roku, została wydana w Paryżu w 1956 roku.

„Marc Chagall. 105 rycin do Biblii wydanych w 1956 roku”. Okładka katalogu wystawy, która odbyła się w Goldmark Gallery w sierpniu 2018 roku.

W kwietniu 1938 roku w Tartu otwarta została wystawa dzieł grafików żydowskich. W maju 1938 roku wystawa ta została przeniesiona do Tallinna, a w styczniu i lutym 1939 roku była eksponowana w Rydze. „Wystawa była prawdziwym świętem sztuki żydowskiej, imponującym pokazem dokonań żydowskich artystów-grafików na skalę międzynarodową, tak jak przedstawiane na niej prace zbierano z wszystkich końców świata” – pisano w gazecie „Сегодня” [4]. Wydany został ilustrowany katalog wystawy, w którym można zobaczyć także dzieła Marca Chagalla.

Okładka katalogu wystawy „Grafika żydowska” w Tartu i Tallinnie. 1938 rok.

Autoportret Chagalla w katalogu wystawy „Grafika żydowska”.

W tym czasie w Niemczech do władzy doszli naziści. 7 czerwca 1938 roku „Сегодня” pisała o wydarzeniach w Berlinie: „W dzienniku urzędowym opublikowana została ustawa o konfiskacie dzieł «sztuki zdemoralizowanej», zgodnie z którą takie dzieła mogą zostać skonfiskowane bez odszkodowania, o ile są one własnością obywateli niemieckich lub niemieckich osób prawnych. Konfiskata dokonywana jest na polecenie Kanclerza Rzeszy, a ustalenie czy dane dzieło jest «zdemoralizowane», zależy od decyzji biegłych” [5].

Wśród dzieł „sztuki zdemoralizowanej” lub „zdegenerowanej” znalazły się prace Marca Chagalla. Jeszcze w 1937 roku naziści wycofali z niemieckich muzeów wszystkie dzieła Chagalla – 59 prac. W celu uzupełnienia kasy partii, naziści zorganizowali w szwajcarskiej Lucernie trzy międzynarodowe aukcje (30 czerwca i 26 sierpnia 1939 roku, a także 28 czerwca 1941 roku), na których wystawili skonfiskowane z muzeów dzieła. „Około 300 miłośników wzięło udział w aukcji w Lucernie, która trwała ponad 4 godziny” – pisała „Сегодня”. „Wszystkie 125 wystawionych obrazów zostało sprzedanych, prawie wszystkie z nadpłatą do 40 procent do kwoty wyceny; rząd niemiecki uzyskał ponad pół miliona franków szwajcarskich. Największą kwotę uzyskał słynny «Autoportret» van Gogha (…). Wiele obrazów zostało sprzedanych do Ameryki, 8 obrazów, w tym 2 płótna Marca Chagalla, zostało zakupionych przez Muzeum Miejskie w Bazylei” [6].

Obraz Chagalla „Szczypta tabaki” na aukcji „zdemoralizowanej sztuki”. Lucerna, 30 czerwca 1939 roku.

Dyrektor Muzeum Sztuki w Bazylei Georg Schmidt nabył wówczas obrazy Chagalla „Szczypta tabaki” i „Zima” (1912). Płótno „Niebieski dom” (1917–1920) kupiło muzeum w Liège za 3300 franków szwajcarskich[7]. Do dziś obrazy te są dumą w kolekcjach obu muzeów.

Gazeta „Сегодня” zakończyła działanie po wejściu wojsk sowieckich do Republiki Łotewskiej, kiedy w kraju rozpoczął się demontaż instytucji demokratycznych. Los pracowników wydawnictwa w przeważającej części był tragiczny. Wielu z nich zostało aresztowanych i deportowanych do sowieckich obozów. Tylko dwóm właścicielom gazety, którzy lepiej niż pozostali ocenili przebieg wydarzeń, udało się wyemigrować do Stanów Zjednoczonych.

Chagall w Rydze

W prasie powojennej Łotwy o Chagallu praktycznie nie wspominano. Sytuacja zaczęła zmieniać się dopiero pod koniec lat 70. i na początku lat 80. Jak zauważyła pracownica Łotewskiej Biblioteki Narodowej Inta Dubovska, w prasie łotewskiej zaczęły pojawiać się rozmaite publikacje związane z nazwiskiem Marca Chagalla. To prawda, że często ich treść ograniczała się jedynie do wzmianki „w związku z niektórymi międzypaństwowymi projektami, wystawami, działalnością szkół artystycznych, bez badania zagadnień związanych z dziedzictwem artysty”[8].

„W 2001 roku miało miejsce ważne wydarzenie w życiu artystycznym Rygi i całej Łotwy” – kontynuuje Dubovska. „W Muzeum Sztuki Zagranicznej (od 2012 roku Muzeum Sztuki znajduje się w budynku Giełdy Ryskiej i funkcjonuje pod nazwą Muzeum Sztuki Giełda Ryska, wcześniej w skrzydle Zamku Ryskiego – przyp. red.) otwarto wystawę dzieł Marca Chagalla i jego nauczyciela Yehudy Pena. Dla ryskiej publiczności była to radosna pierwsza okazja do zapoznania się z oryginałami Chagalla (na wystawie zaprezentowano 48 prac Chagalla i 13 prac Pena). Niewątpliwie, wystawa została dobrze opisana w ryskiej prasie”[9].

Daiga Upeniece, dyrektor Muzeum Sztuki Zagranicznej (obecnie Muzeum Sztuki Giełda Ryska – przyp. red.), z portretem Chagalla autorstwa Pena.

Okładka katalogu wystawy „Pen i Chagall: nauczyciel i uczeń”

Wystawa zatytułowana „Pen i Chagall: nauczyciel i uczeń” przyjechała do Rygi z Białorusi. Grafiki Chagalla zostały udostępnione na wystawę przez Muzeum Marca Chagalla w Witebsku, a obrazy Pena – przez Narodowe Muzeum Sztuki Republiki Białorusi w Mińsku. Na wernisaż przybyła wnuczka Marca Chagalla, wiceprzewodnicząca Komitetu Chagalla w Paryżu, Meret Meyer.

Wnuczka Chagalla Meret Meyer (po prawej) i dyrektor Muzeum Marca Chagalla w Witebsku Ludmiła Chmielnicka z plakatem wystawy „Pen i Chagall: nauczyciel i uczeń”. Ryga, maj 2001 roku.

W Rydze pokazano późną grafikę Chagalla – prace z lat 50. i 60., ilustracje do Biblii. „Jak jasny świat lub miła bajka, sztukę Chagalla trzeba najpierw ogarnąć sercem, duszą i miłością, a dopiero potem – intelektem i rozumem” – napisała krytyk sztuki Irena Bužinska w piśmie „Literatūra un Māksla Latvijā” (pol. „Literatura i Sztuka Łotwy”). „Taki był Chagall całe swoje życie i nawet stworzone w sędziwym wieku kolorowe litografie, nawet jeśli poświęcone tematom biblijnym, nadal są odzwierciedleniem fundamentalnej równowagi i   bogactwa harmonii…”[10].

Chagall w twierdzy dyneburskiej

W kwietniu 2013 roku na turystycznej mapie Łotwy pojawił się nowy obiekt kulturalny. W Dyneburgu, na terenie starej twierdzy, otworzyło swoje podwoje dla zwiedzających Centrum Sztuki Marka Rothko. Jak niegdyś pochodzący z białoruskiego Witebska Marc Chagall został artystą francuskim, tak pochodzący z łotewskiego Dyneburga Rothko stał się artystą amerykańskim, czołowym przedstawicielem abstrakcyjnego ekspresjonizmu.

Centrum Sztuki Marka Rothko w twierdzy dyneburskiej.

Centrum Sztuki Marka Rothko. Wystawa dzieł Marka Rothko.

Oprócz stałej wystawy prac Rothko, Centrum Sztuki posiada doskonałe powierzchnie dla wystaw czasowych. W 2014 roku goszczono tu wystawę z Muzeum Marca Chagalla w Witebsku – „Marc Chagall i artyści europejskiej awangardy”. Na ekspozycję złożyły się 63 litografie i kilkanaście książek z oryginalną grafiką 12 europejskich artystów. Twórczość Marca Chagalla prezentowana była obok dzieł takich słynnych współczesnych mu artystów jak Pablo Picasso, Henri Matisse, Joan Miró, Georges Braque i inni. „Wystawa «Marc Chagall i artyści europejskiej awangardy» jest znacząca dla dyneburskiego Centrum Sztuki imienia Marka Rothko nie tylko dlatego, że daje ona możliwość rozkoszowania się «śmietanką» sztuki XX wieku, ale i dlatego, że pod jednym dachem eksponowane są prace krajan – Chagalla i Rothko – najwybitniejszych i najsłynniejszych artystów XX wieku, urodzonych niegdyś w guberni witebskiej. Jednocześnie jest to również okazja, aby zagłębić się choć trochę i zrozumieć perypetie sztuki ubiegłego stulecia” – napisał w katalogu wystawy pracownik Centrum Sztuki Valentins Petjko.

Plakat wystawy „Marc Chagall i artyści europejskiej awangardy”

Fragmenty wystawy „Marc Chagall i artyści europejskiej awangardy” w Centrum Sztuki Marka Rothko, 2014 rok.

Fragmenty wystawy „Marc Chagall i artyści europejskiej awangardy” w Centrum Sztuki Marka Rothko, 2014 rok.

W 2016 roku mieszkańcy Dyneburga i goście Centrum Sztuki Marka Rothko mieli możliwość kolejnego spotkania z Chagallem. Z witebskiego muzeum poświęconego artyście przybyła wystawa „Ilustracje Marca Chagalla do powieści Nikołaja Gogola «Martwe dusze»”. 96 rycin pokazanych na wystawie Chagall wykonał w latach 1923–1926, w 1948 roku trzymał za nie Grand Prix na Biennale w Wenecji, a w 1999 roku wnuczki artysty przekazały je muzeum w Witebsku.

Okładka katalogu wystawy „Ilustracje Marca Chagalla do powieści Nikołaja Gogola «Martwe dusze»”. 2016 rok.

Jak widać, w ciągu niespełna stu lat, Marc Chagall na Łotwie przeniósł się z krótkich notatek na łamach gazet do przestrzeni sal wystawowych i zyskuje coraz większą uwagę.

Tłumaczenie z języka rosyjskiego Kazimierz Popławski.

 

Przypisy:

[1] Rozjazd rosyjskich artystów, „Сегодня”, 1923, nr 144, 8 lipca, s. 4.
[2] Сергей Горный, Чужие души на сквозняке (К самоубийству Кассирера), „Сегодня”, 1926, nr 7, 10 stycznia, s. 4.
[3] Именитые гости в Палестине, „Сегодня”, 1931, nr 97, 8 kwietnia, s. 3.
[4] Большой успех выставки еврейских графиков, „Сегодня”, 1939, 23 stycznia, nr 23, s. 6.
[5] Закон о конфискации произведений „извращенного искусства” в Германии, „Сегодня”, 1938, nr 156, 7 czerwca, s. 2.
[6] Л. Блюмберг, Об успехе аукциона «извращенного искусства» (Письмо из Швейцарии), „Сегодня”, 1939, nr 166, 8 lipca, s. 3.
[7] Hille K., Marc Chagall und das deutsche Publikum. Köln – Weimar – Wien, 2005, s. 214–215.
[8] Дубовска И. Марк Шагал в свете латвийской прессы. 1981–2007, Biuletyn Muzeum Marca Chagalla, wydanie 16–17, Witebsk, 2009, s. 57.
[9] Ibidem. S. 58.
[10] “Literatūra un Māksla Latvijā”, “Vizuālā māksla”, 24.05.2001 roku.

Historyk i historyk sztuki. Publikowała artykuły i książki na temat regionu witebskiego, a także o biografii i twórczości Marca Chagalla. Redaktor historycznego popularnonaukowego almanachu «Віцебскі сшытак» (vlib.by/index.php/ru/vitsebski-sshytak). Mieszka w Witebsku.

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy. Więcej informacji o prawach autorskich i zakup licencji.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Napisz swój komentarz
Wpisz swoje imię tutaj