Widzieć to wiedzieć. Recenzja tomiku wierszy Jurisa Kronbergsa „Wilk Jedno Oko”

Juris Kronbergs (1946–2020) to jedna z najważniejszych postaci w literaturze łotewskiej drugiej połowy XX i początku XXI wieku. Był twórcą pogranicza dwóch języków i kultur: łotewskiej oraz szwedzkiej. Urodził się tuż po II wojnie światowej w Sztokholmie, w rodzinie łotewskich emigrantów, którzy wyjechali do Szwecji w 1945 roku. Jego rodzice należeli do łotewskiego przedwojennego świata artystycznego: ojciec, Rūdolfs Kronbergs, był malarzem i aktorem, związanym z teatrami w Rydze i Lipawie, matka – Milda Karps – aktorką ryskiego Teatru Robotniczego działającego w latach 1926–1934. Rodzina nie odcięła się od swoich korzeni – mieszkała na sztokholmskim osiedlu zwanym „gettem inteligenckim” (łot. “inteliģences geto”), zasiedlonym przez przedstawicieli łotewskiej inteligencji, która po wojnie uciekła przed sowiecką okupacją. Należeli do niej m.in. pisarz Kārlis Skalbe, poetka Veronika Strēlerte, historyk Andrejs Johansons, malarz Niklāvs Strunke czy dyrygent Łotewskiej Opery Narodowej Teodors Reiters. Juris Kronbergs dorastał zatem w artystycznym i naukowym środowisku, pielęgnującym rodzimy język, kulturę i pamięć o ojczyźnie. Dzięki temu od dziecka posługiwał się dwoma językami – nauczanym w szkole szwedzkim oraz „domowym” łotewskim. Ukończył studia z zakresu języków skandynawskich i bałtyckich oraz historii literatury na Uniwersytecie w Sztokholmie. Jego pierwszy tomik wierszy (w języku łotewskim) nosił tytuł Pazemes dzeja (pol. „Poezja podziemna”, 1970) i zawierał wiersze napisane – dosłownie – pod ziemią, w kasie sztokholmskiego metra, gdzie pracował w młodości. Nowatorskie i odważne utwory młodego poety o buntowniczej duszy rockmana (Juris Kronbergs w latach 60. i 70. grał na perkusji w łotewskich zespołach rockowych w Szwecji, takich jak Dundurs czy Prusaku ansamblis) wzbudziły emocje i zainteresowanie wśród literatów na Łotwie. Od tego czasu Juris Kronbergs wydał kilkanaście zbiorów poezji w języku łotewskim. Język szwedzki również stanowił dla niego materię twórczą, zajmował się bowiem przekładem, zarówno z języka szwedzkiego na łotewski (tłumaczył m.in. poezję Tomasa Tranströmera), jak z łotewskiego na szwedzki (m.in. dzieła Vizmy Belševicy, Aleksandrsa Čaksa czy Knutsa Skujenieksa). Po odzyskaniu przez Łotwę niepodległości poeta pełnił funkcję attaché kulturalnego w Ambasadzie Łotwy w Sztokholmie, był także prezesem łotewskiego PEN Clubu (1991–1992). Otrzymał wiele nagród, w tym najważniejsze odznaczenie państwowe: Order Trzech Gwiazd (Triju Zvaigžņu ordenis). Zmarł w 2020 roku, nie doczekawszy polskiego wydania jego poezji, jednak szczęśliwy, że prace nad przekładem już trwają. Tomik Wilk Jedno Oko to najsłynniejsze i najbardziej osobiste dzieło Jurisa Kronbergsa. Książka ukazała się pierwotnie w 1996 roku w wydaniu dwujęzycznym, szwedzkim i łotewskim (Varg Enögd / Vilks Vienacis, 1996). W roku 2008 wydawnictwo Mansards opublikowało drugie, poszerzone wydanie wyłącznie…