Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

Tajemnicze losy pierwszej litewskiej książki

W związku z odnalezieniem przez prof. Liudasa Mažylisa Aktu Niepodległości Litwy z 1918 roku w niemieckim Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Belinie, nieco w cieniu znalazła się inna ważna dla Litwy rocznica – w 2017 roku mija 470 lat od wydania pierwszej drukowanej książki w języku litewskim, czyli katechizmu autorstwa Martynasa Mažvydasa. Do dziś na świecie znane są tylko dwa oryginalne egzemplarze tego katechizmu. Jeden z nich znajduje się w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, która co roku na początku kwietnia daje możliwość zobaczenia oryginału wszystkim odwiedzającym. Drugi z egzemplarzy znajduje się nie na Litwie, a w… Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu.

500 lat Reformacji - przeczytaj o reformacji w Polsce i krajach bałtyckich

W duchu reformacji

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa

Wydrukowanie pierwszej książki w języku narodowym jest niezmiernie ważnym wydarzeniem w życiu każdego narodu. Do pojawienia się i upowszechnienia książek w językach narodowych najbardziej przyczynił się ruch reformacyjny, dążący do zweryfikowania i zreformowania najistotniejszych założeń Kościoła. Chrześcijaństwo miało niewielki wpływ na ludność Litwy, szczególnie na niższe warstwy, co stało się dodatkowym argumentem propagatorów protestantyzmu przeciw nieudolnemu wprowadzaniu katolicyzmu na Litwie. Reformacja dotarła na Litwę stosunkowo szybko – choć była tu aktywna zaledwie przez jedno stulecie, to wybudziła Litwę z kulturalnej stagnacji i zaktywizowała życie polityczne kraju oraz wzmocniła związki intelektualne z Europą.

Najważniejszym postulatem reformacji było głoszenie słowa bożego w zrozumiałym dla ludu języku narodowym. W pierwszej połowie XVI wieku pojawiły się pierwsze książki drukowane w językach narodów sąsiednich – polskim, ruskim, pruskim, łotewskim, estońskim oraz fińskim. Pojawienie się pierwszej książki w języku litewskim w 1547 roku było zjawiskiem odpowiadającym ogólnym tendencjom tamtych czasów.

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa

Przypuszcza się, że Martynas Mažvydas Vaitkūnas[1] urodził się między 1510 a 1520 rokiem, prawdopodobnie na południowej Żmudzi – tak na podstawie gwary używanej w jego drukach ustalił wybitny litewski dialektolog Zigmas Zinkevičius. Niewiele wiadomo na temat młodości Mažvydasa – na przełomie lat 30. i 40. XVI wieku mógł nauczać w Wilnie w szkole protestanckiej, po której zamknięciu prawdopodobnie był prześladowany przez zwierzchnictwo kościoła katolickiego. W liście z czerwca 1546 roku książę Prus Albrecht Hohenzollern zaprosił go do Królewca, a jesienią tego samego roku Mažvydas wstąpił na tamtejszy uniwersytet. Był podopiecznym i protegowanym księcia. Wkrótce po rozpoczęciu studiów, zapewne na początku 1547 roku, oddał do druku przygotowany przez siebie katechizm w języku litewskim. Książka została wydana w królewieckiej drukarni Johannesa Weinreicha. Prawdopodobnie gotowe teksty i ich rękopisy przywiózł z Wilna, a część z nich musiała być przygotowana przez innych propagatorów protestantyzmu i jednocześnie jego bliskich współpracowników – Jerzego Zabłockiego (lit. Jurgis Zablockis) oraz w owym czasie już nieżyjących Abrahama Kulwiecia (lit. Abraomas Kulvietis) i Stanisława Rapajłowicza (lit. Stanislovas Rapolionis), którzy przygotowali grunt dla ukazania się litewskiego słowa drukowanego. Stopień bakałarza Mažvydas zdobył w ciągu niecałych dwóch lat – przypuszcza się, że przed przyjazdem do Królewca gdzieś studiował, ale póki co brak szczegółowych danych na ten temat. Uniwersytet ukończył w kwietniu 1548 roku. Od roku 1549 aż do swojej śmierci w maju 1563 roku był proboszczem w litewskim kościele protestanckim w Ragnecie (lit. Ragainė, obecnie Nieman w obwodzie kaliningradzkim). W 1988 roku jego imieniem nazwano Litewską Bibliotekę Narodową.

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa. Wstęp litewski i akrostych

Dlaczego pierwsza książka w języku litewskim nie ukazała się na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w Królewcu? Książę Albrecht wspierał ruch reformacyjny na Litwie i w Polsce, czyniąc starania do zapewnienia wykształcenia litewskim duchownym, którzy mogliby pracować nie tylko w Prusach, ale także na Litwie. W 1544 roku założył w Królewcu uniwersytet, na który zapraszał również działaczy reformacyjnych z Litwy – do tej grupy należeli także ojcowie pierwszej litewskiej książki. Choć Wilno pierwszej połowy XVI wieku było już przesiąknięte ideami reformacji, to ostatecznie poniosła ona tam klęskę. Wilno co prawda pozostało miastem wieloetnicznym, lecz pod koniec XVI wieku to kontrreformacja zyskała tam znaczną przewagę, głównie dlatego, że Polska była zainteresowana utrzymaniem katolicyzmu w tym regionie i umocnieniem unii państwowej. Do walki z protestantyzmem na Litwę skierowano zakon jezuitów, który od razu zaczął budować system szkolnictwa wyższego w przeciwwadze do szkół protestanckich. Litewscy propagatorzy protestantyzmu w większości znaleźli się w Prusach i to właśnie tam zaczęło się rozwijać piśmiennictwo w języku litewskim.

Bierzcie mnie i czytajcie

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa

Katechizm autorstwa Martynasa Mažvydasa

Pierwsza litewska książka, czyli Catechismvsa Prasty Szadei, Makslas skaitima raschta yr giesmes del kriksczianistes bei del berneliu jaunu nauiey sugulditas liczy 79 stron i składa się z kilku części. Pierwszą z nich jest łaciński tetrastych AD MAGNVM DVCATVM LITVANIAE, po którym następuje łacińska przedmowa PASTORIBVS ET MINISTRIS ECCLESI arum in Lituania gratiam et pacem. Ciągle istnieją wątpliwości co do autorstwa tej części katechizmu, lecz niemal pewne jest, że nie napisał jej Mažvydas. Autor pierwszej litewskiej książki ogólnie długo pozostawał nieznany – za twórcę katechizmu Mažvydas był przez wielu uważany już w XVI wieku, lecz brakowało dostatecznych dowodów na jego autorstwo. Wątpliwości rozwiał polski językoznawca Jan Safarewicz, który w 1938 roku rozszyfrował akrostych MARTJNVS MASVJDJVS zawarty w wierszowanej litewskiej przedmowie KNIGIELES paczias byla Letuvinikump jr Szemaicziump, w katechizmie znajdująca się bezpośrednio po łacińskim wstępie. Przedmowa, zaczynająca się od słów Bralei seseris imkiet mani ir skaitikiet (pol. Bracia i siostry bierzcie mnie i czytajcie), jest uważana za pierwszy oryginalny tekst w języku litewskim i pierwszy litewski wiersz. Następną częścią książki jest pierwszy litewski elementarz Pygus ir trumpas mokslas skaititi yr raschity. Później następuje główna część druku, czyli wspominany już Catechismvsa Prasty Szadei […], na który składają się tłumaczenia Dekalogu, modlitw, fragmentów Biblii oraz innych tekstów o charakterze religijnym. Ostatnią częścią książki jest śpiewnik zawierający jedenaście pieśni wraz z notacją muzyczną – ta część została opracowana nie tylko przez Mažvydasa, ale także parę innych osób. Twórcy pierwszej książki w języku litewskim zapewne dobrze znali się z mieszkającymi w owym czasie w Królewcu polskimi działaczami protestanckimi Janem Małeckim i Janem Seklucjanem – katechizmy ich autorstwa były głównym źródłem, z którego czerpał Mažvydas.

Przeczytaj także:  Akt niepodległości Litwy odnaleziony w Berlinie

W katechizmie uwieczniony został stary język litewski, który z powodu swojej archaiczności oraz pokrewieństwa z sanskrytem ma szczególne znaczenie dla badań indoeuropeistycznych, głównie dla językoznawstwa porównawczego. Ze względu na to, że język litewski został zaświadczony późno, różni się on stosunkowo mało od współczesnego. Piśmiennictwo starolitewskie jest przeważnie przekładowe – tłumaczono przede wszystkim z polskiego, niemieckiego i łaciny. Pisownia katechizmu, jak i innych druków litewskich z tego okresu, jest nieunormowana, co wynikało z braku rodzimej tradycji piśmienniczej – oddając postać fonetyczną języka litewskiego korzystano ze wzorów polskich i niemieckich. Wynikało to także z braku jednolitego podłoża gwarowego – każdy autor posługiwał się własnym dialektem. Wśród cech językowych katechizmu Mažvydasa można wyróżnić pojedyncze użycia form żmudzkich, zachowaną liczbę  podwójną, dawne formy czasownikowe oraz przypadkowe, a także pojawiające się w niektórych miejscach cechy gwary auksztockiej. Nie brakuje kalek i zapożyczeń, głównie slawizmów. Część słów pojawiających się w katechizmie, których w wielu przypadkach autorem był prawdopodobnie sam Mažvydas, funkcjonuje w języku litewskim do dziś. Samo wydanie katechizmu było ogromnym bodźcem dla dalszej popularyzacji języka litewskiego, jego rozwoju oraz przetrwania.

Forma Chrikstima

Ogółem Martynas Mažvydas zostawił po sobie sześć książek. Oprócz wspominanego katechizmu, w 1549 roku w Królewcu, również w drukarni Weinreicha, została wydana Giesme S. Ambraszeijaus bey S. Augustina […], której jedyny znany egzemplarz znajduje się w Bibliotece Kórnickiej. W 1559 roku w Królewcu, w drukarni Johannesa Daubmanna, została wydrukowana Forma Chrikstima, której egzemplarz znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu jest obecnie jedynym znanym na świecie. Ten niewielkiej objętości druk zawierający opis obrzędu chrztu został przetłumaczony z języka niemieckiego. Przez parę stuleci nie było do końca wiadomo, kto był autorem Forma Chrikstima – tak jak w przypadku katechizmu, akrostych w jednym z fragmentów rozszyfrował profesor Jan Safarewicz. Już po śmierci Mažvydasa ukazały się Gesmes Chriksczoniskas […]. Część pierwsza tego śpiewnika wyszła w Królewcu w drukarni Daubmanna w roku 1566, druga – tamże w 1570 roku. Obie części śpiewnika przygotował do druku kuzyn Mažvydasa, Baltramiejus Vilentas, który odziedziczył jego rękopisy i kontynuował jego dzieło. Ostatnim opracowanym przez Mažvydasa drukiem jest Paraphrasis […], wydany w 1589 roku Królewcu w drukami Georga Osterberga. Druk ten zawiera objaśnienie modlitwy Ojcze nasz i został wydany razem z trzema innymi pracami działacza protestanckiego Małej Litwy Jonasa Bretkūnasa, który przejął parafię litewską w Królewcu po Baltramiejusie Vilentasie.

Z Królewca do Torunia

Catechismus Minor

Do II wojny światowej znany był tylko jeden egzemplarz litewskiej pierwszej książki znajdujący się w Królewcu – z niego litewski językoznawca Jurgis Gerulis sporządził w latach 20. faksymilowe wydanie katechizmu. Po wojnie uważano, że oryginał zaginął, dopóki nie okazało się, że trafił do Torunia, gdzie jest do dziś.

Podstawę zbiorów oddziału Starych Druków BU w Toruniu, czyli książek drukowanych od XV do końca XVIII wieku, stanowią tak zwane księgozbiory zabezpieczone – głównie księgozbiory byłych niemieckich bibliotek i archiwów z obszaru ziem północnych i zachodnich wcielonych do Polski w 1945 roku. Najcenniejsze woluminy o wyjątkowej wartości historycznej i artystycznej pochodzą z Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu. Reprezentowane są wszystkie dziedziny ówczesnej wiedzy, ale przeważa piśmiennictwo religijne, zwłaszcza protestanckie. Najcenniejszym i unikatowym zabytkiem z tych zbiorów jest bez wątpienia dwanaście woluminów z tak zwanej Srebrnej Biblioteki księcia Albrechta Hohenzollerna i jego drugiej żony Anny Marii. Wśród swoich największych skarbów BU w Toruniu wymienia także katechizm Martynasa Mažvydasa, który do Torunia trafił ze znajdującego się na Warmii Pasłęka.

Catechismus minor

Woluminy należące do Państwowej i Uniwersyteckiej Biblioteki w Królewcu, które po wojnie trafiły do Torunia, pozostawały w Królewcu do początków 1944 roku, kiedy to zmiana sytuacji militarnej na froncie wschodnim na niekorzyść Niemiec zmusiła administrację biblioteki do ewakuacji cenniejszych zbiorów na teren Warmii i Mazur, między innymi do miejscowości Słobity (niem. Schlobitten) i Karwiny (niem. Karwinden) koło Pasłęka w dawnych Prusach Wschodnich, które w 1945 roku znalazły się w granicach Polski. Odnalezione i zabezpieczone przez polską administrację książki zostały umieszczone w zbiornicy księgozbiorów zabezpieczonych w Pasłęku. W pierwszych miesiącach po wojnie Ministerstwo Oświaty dało kilku bibliotekom prawo zwożenia znajdujących się tam książek – takie zezwolenie otrzymały również władze nowo powołanego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Z powodu braku czasu oraz odpowiednio przeszkolonego personelu, a także ze względu na problemy transportowe, książki nie były klasyfikowane i rozdzielane od razu w poszczególnych miejscowościach, lecz dopiero po dotarciu do właściwych instytucji. Ponadto, pozyskiwanie książek z tych terenów nie należało do zadań łatwych, ponieważ najcenniejszymi zbiorami interesowało się wiele instytucji w Polsce.

Fridericus Wilhelmus Rex Pruss 1729

Toruńskiej uczelni nie udało się pozyskać pozostałego na Litwie księgozbioru Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, jednak to właśnie byli pracownicy USB i wileńskich bibliotek zajmowali się po przyjeździe do Torunia pozyskiwaniem księgozbiorów dla nowopowstałej uczelni. Wiodącą rolę w tym procesie pełnił pierwszy dyrektor Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, a przed wojną dr Wileńskiej Państwowej Biblioteki im. Wróblewskich, dr Stefan Burhardt, a także byli pracownicy USB – dr Leonid Żytkowicz i Stefan Lisowski.

W niewielkim, bardzo dobrze zachowanym woluminie z okładką opatrzoną inskrypcją Fridericus Wilhelmus Rex Pruss 1729[2], znajdującym się w BU w Toruniu, obok katechizmu są także inne druki o treści religijnej pochodzące z XVI, XVII i XVIII wieku w języku niemieckim, polskim i łacińskim oraz cztery druki w języku litewskim. Pierwszym z nich jest wspomniana już Forma Chrikstima – jest to trzeci w kolejności druk w języku litewskim. Kolejną co do daty ukazania się litewskojęzyczną pozycją w woluminie jest Kategizáwimas Arba Waikû Mokslas […] Bernharda von Sandena Starszego, luterańskiego teologa i rektora Albertyny, wydany w 1701 roku w Królewcu w Drukarni Dziedziców Fryderyka Reusnera. Dwa ostanie druki to tłumaczenia Małego katechizmu Marcina Lutra – czterojęzyczny D. Martini Lutheri Catechismus Minor Germanico – Polonico – Lithvanico – Latinus, zawierający oryginalną treść w języku niemieckim wraz z tłumaczeniem na polski, litewski i łacinę, wydany w Królewcu w 1709 oraz Maźas Katgismas D. Mertino Luteraus […], czyli niemieckojęzyczny oryginał wraz z przekładem na język litewski autorstwa luterańskiego duchownego, teologa i rektora Albertyny Heinricha Lysiusa, zredagowany i wydany przez Gabrieliusa Engelisa w 1722 roku w Królewcu.

Z Odessy do Wilna

Maźas Katgismas

Obecnie znane są dwa egzemplarze pierwszej książki litewskiej – drugi z nich dość niespodziewanie został odnaleziony w 1956 roku w Odessie. Ówczesny dyrektor Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego Levas Vladimirovas w okresie tak zwanej polityki odwilży rozpoczął akcję rewindykacji dawnych książek Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego, które po zamknięciu uniwersytetu w 1832 roku zostały wywiezione do różnych miast Rosji. Akcja ta zakończyła się sukcesem –  Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego z Kijowa, Charkowa, Petersburga i Moskwy odzyskała ponad 10 tysięcy bardzo wartościowych druków. Szukano także katechizmu, jednak w żadnym z tych miast nie udało się go odnaleźć. Tymczasem latem 1956 roku, ukraiński profesor goszczący w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego poinformował, że widział książkę w Odessie. W drodze wymiany na egzemplarz Litewskiego Statutu z 1588 roku i atlas Abrahama Orteliusza z 1570 roku Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego aktem z 9 stycznia 1957 roku otrzymała od Biblioteki Naukowej im. Gorkiego w Odessie egzemplarz pierwszej książki litewskiej. Katechizm ten pochodził z biblioteki hrabiego Woroncowa, na bazie której powstała biblioteka w Odessie.

Wielki jubileusz i inne toruńskie lithuanica

Kategizáwimas Arba Waikû Mokslas

Rozporządzeniem Sejmu Republiki Litewskiej rok 1997 był ogłoszony rokiem pierwszej książki litewskiej. Rocznica ta decyzją UNESCO została włączona do kalendarza najważniejszych dat kultury światowej lat 1996-1997. Sporządzono państwowy program obchodów jubileuszu – zorganizowano wiele konferencji, wystaw, wydano publikacje, wybito jubileuszowe monety i medale. Wystawa, będąca częścią tych obchodów, została zorganizowana w kwietniu 1997 roku także Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu – ekspozycji starych druków w języku litewskim towarzyszyła pokonkursowa wystawa międzynarodowego konkursu na ekslibris pierwszej litewskiej książki.

Znajdujący się w Toruniu wolumin zawierający katechizm przechowywany jest w sejfie Biblioteki Uniwersyteckiej wraz z innymi najcenniejszymi zbiorami i bardzo rzadko jest on powszechnie udostępniany – poza wspomnianą ekspozycją ostatni raz szersza publiczność mogła zapoznać się z katechizmem podczas zorganizowanej wiosną 2009 roku wystawy okolicznościowej Lithuania – skarby ze zbiorów Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, zorganizowanej przez Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu. Wystawa przygotowana została z okazji wizyty byłego prezydenta Litwy Valdasa Adamkusa w Toruniu, który dwa lata wcześniej odebrał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Obok woluminu zawierającego Catechismvsa Prasty Szadei […] oraz Forma Chrikstima Martynasa Mažvydasa, zaprezentowane zostały także inne cenne lithuanica znajdujące się w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu – Postilla […] autorstwa Jonasa Bretkūnasa z 1591 roku, Postilla lietvwiszka […] opracowana i wydana w 1600 roku przez Jokūbasa Morkūnasa oraz śpiewnik Naujos giesmju knygos i modlitewnik Naujos labbay priwalingos duszoms […] z 1666 roku autorstwa Danieliusa Kleinasa.

Egzemplarz znajdujący się w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego wszyscy chętni mogą zobaczyć raz w roku na początku kwietnia, w ramach upamiętnienia daty założenia Uniwersytetu Wileńskiego przez króla Stefana Batorego – 1 kwietnia 1579 roku. Pierwsza edycja wydarzenia odbyła się w 2009 roku i cieszyła się ogromnym powodzeniem, aby zobaczyć katechizm trzeba było stać w długiej kolejce. W tym roku z katechizmem można było zapoznać się w poniedziałek 3 kwietnia, dodatkowo po raz pierwszy można było też obejrzeć faksymile książki wykonane przez Kamilė Kalibataitė.

Obecną wartość katechizmu szacuje się na 5 mln euro – wycena ta jest oparta o kwotę ubezpieczenia egzemplarza wileńskiego.

 

Chciałabym serdecznie podziękować pracownikom Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu – Panu Sławomirowi Majochowi, Pani Barbarze Pawlikowskiej, kierownikowi Oddziału Zbiorów Specjalnych Panu Andrzejowi Mycio oraz dyrektorowi dr Krzysztofowi Nierzwickiemu za udostępnienie mi pierwszej litewskiej książki i możliwość zapoznania się z nią.

 

Chcesz otrzymywać więcej informacji na ten temat? Subskrybuj nasz newsletter!
Raz w miesiącu otrzymasz na swoją skrzynkę zestawienie najważniejszych artykułów.

 

Bibliografia

  1. Braziūnienė Alma, Martynas Mažvydas i początki słowa drukowanego na Litwie, Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Humanistyczno-Społeczne. Bibliologia 2000, tom 4, s. 47-60.
  2. Jovaiša Albinas, Martynas Mažvydas: pirmosios lietuviškos knygos parengėjas, Kaunas 1996.
  3. Kaunas Domas, Mažosios Lietuvos knyga: lietuviškos knygos raida 1547 – 1940, Vilnius 1996.
  4. Martynas Mažvydas and Old Lithuania, pod red. Domasa Kaunasa i innych, Vilnius 1998.
  5. Michelini Guido, Martyno Mažvydo raštai ir jų šaltiniai, Vilnius 2000.
  6. Strutyńska Maria, Struktura proweniencyjna zbioru starych druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu, Toruń 1999.

 

[1] Pełne imię autora pierwszej litewskiej książki. Martynas z rodziny Mažvydasów, syn Vaitkusa – Mažvydas to dawne litewskiego nazwisko, a Vaitkus to zdrobnienie od imienia Vaitiekus, które na Litwę przybyło po chrzcie (pol. Wojciech).

[2] Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern, król Prus i elektor Brandenburgii w latach 1713-1740.

 

Autorką zdjęć, jeśli nie zaznaczono inaczej, jest Sonia Gabryszewska.

  • alpetro

    Świetny artykuł! Trzeba udać się kiedyś na wycieczkę do Wilna lub Torunia w odpowiednim czasie i zobaczyć tą wspaniałą księgę ! 🙂

Polub nas na Facebooku!