Przyłączenie Okręgu Kłajpedy do Niemiec. Adolf Hitler w drodze do ratusza. Zdj. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Aneksja Kraju Kłajpedy w marcu 1939 roku

-

Odebranie Kraju Kłajpedy przez III Rzeszę w marcu 1939 roku stało się pierwszym etapem kilkumiesięcznego procesu utraty niezawisłości Litwy. Był to jednocześnie definitywny koniec starań Litwy o utrzymanie tych ważnych gospodarczo, a przy tym wymieszanych etnicznie ziem.

W sprawie przejęcia, a następnie utraty Kraju Kłajpedy można wyróżnić trzy zasadnicze kwestie: zajęcie tych ziem przez Litwę nielegalnymi środkami ze złamaniem prawa międzynarodowego, nieudaną politykę asymilacyjną względem ludności niemieckiej i miejscowej litewskiej oraz fiasko polityki zagranicznej Kowna, w ramach której i tak nie było specjalnej możliwości manewru wobec wrogich zamiarów III Rzeszy. Sprawiły one, że w 1939 roku w zasadzie niemożliwe było utrzymanie przez Kowno Kłajpedy wyłącznie własnymi siłami, bez jakiegokolwiek wsparcia politycznego lub militarnego z zewnątrz.

Powstanie kłajpedzkiej autonomii

Kraj Kłajpedy (spotyka się także mylące określenie „Okręg Kłajpedy”, które oznacza tylko jedną z trzech jednostek administracyjnych tworzący całe omawiane terytorium) bardzo często przez etnografów traktowany jest jako piąta część składowa etnograficznej Litwy (obok Żmudzi, Auksztoty, Suwalszczyzny i Dzukii), z uwagi na długoletni odrębny od reszty kraju charakter, skład ludnościowy i przynależność polityczną. Wielowiekowa część składowa Prus Książęcych, Królestwa Prus i Cesarstwa Niemieckiego w 1918 roku została odłączona od Rzeszy i oddana pod zarząd Lidze Narodów jako jej mandat pod nadzorem Francji. Był to wąski pas lądu na prawym brzegu Niemna, obejmujący tereny od Kłajpedy, przez Szyłokarczmę aż do okolic Taurogów. W składzie Litwy ten obszar znalazł się w wyniku akcji, mającej, według współczesnych kryteriów, cechy tzw. wojny hybrydowej. W styczniu 1923 roku doszło do pozorowanego powstania ludności litewskiej na obszarze Kraju Kłajpedy, podczas którego przebrani za miejscowych cywilów żołnierze litewscy jako „Narodowy Komitet Ratowania Małej Litwy” (lit. Vyriausiasis Mažosios Lietuvos gelbėjimo komitetas) zajęli Kłajpedę i pozostałe ziemie, a następnie wystosowali do Kowna prośbę o przyłączenie terytorium do Litwy. Rząd kowieński przychylił się do „prośby”, a aneksja miesiąc później została uznana przez Konferencję Ambasadorów jako fait accompli.

Przeczytaj także:  Od Memla do Kłajpedy: 94 lata po litewskim przewrocie

Rok później na zajętych terenach została powołana autonomia Kraju Kłajpedy. Ustanowiono osobne ustawodawstwo, władzę sądowniczą, administracyjną, finansową, niemiecki stał się językiem urzędowym a Litwa objęła mniejszość niemieckojęzyczną ochroną. Władzę sprawował mianowany przez prezydenta Litwy i za akceptacją Sejmiku gubernator, który nadzorował władzę wykonawczą, czyli 5-osobowy Dyrektoriat mianowany przez Sejmik. Sama wspomniana izba ustawodawcza składała się z 29 deputowanych wybieranych w wolnych i równych wyborach. Ponadto terytorium przysługiwało 5 deputowanych do Sejmu w Kownie.

Dyrektoriat Kraju Kłajpedy. Posiedzenie dyrektoriatu z udziałem premiera Augustinasa Voldemarasa (1), Antanasa Merkysa (2) i Otto Kadgiehna (2. z lewej). Zdj. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

W tym istotnym dla odrodzonej Litwy– z uwagi na potencjał gospodarczy i dostęp do morza – regionie skład narodowościowy był mieszany. Na podstawie deklaracji językowych podanych w spisie ludności w 1925 roku ustalono następujący skład narodowościowy Kraju Kłajpedy (ok. 141 tysięcy osób): ok. 45% stanowili Niemcy, ok. 27% Litwini, a ok. 24% tzw. „kłajpedzianie” (dokładne dane w różnych dostępnych źródłach nieco się różnią). Tym ostatnim mianem określano autochtoniczną ludność litewskiego pochodzenia, nieidentyfikującą się ani z Litwinami, ani z Niemcami, choć często czujący bliższe związki kulturowe z tymi ostatnimi. Niezależnie od używanego języka, ludność Kraju Kłajpedy w znakomitej większości była wyznania luterańskiego, co mocno odróżniało ją od katolickiej Litwy. Mimo migracji ludności do Niemiec i z Litwy w ciągu kolejnych lat, do 1939 roku proporcje ludnościowe niewiele się zmieniły. Obszar ten był też znacznie lepiej rozwinięty ekonomicznie od reszty kraju, co dodatkowo tworzyło konflikt natury gospodarczej.

Swój obcy kraj

Przez cały okres kilkunastoletniej przynależności Kraju Kłajpedy do Litwy trwał w mniej lub bardziej nasilonej formie konflikt o podłożu narodowościowym i ekonomicznym. Tendencje separatystyczne nasiliły się szczególnie po roku 1933, gdy w Niemczech władzę przejął Adolf Hitler i partia narodowosocjalistyczna, a propaganda oraz hasła rewizjonistyczne i nacjonalistyczne trafiły w Kłajpedzie na bardzo podatny grunt. Powoli Kraj zaczął rządzić się swoimi prawami, dochodziło wręcz do sytuacji, w której w miejscach użyteczności publicznej, jak urzędy czy szkoły posługiwano się wyłącznie językiem niemieckim. Władze w Kownie reagowały nasilonym nacjonalizmem litewskim, lecz działania te nie przynosiły zamierzonego efektu, a jedynie wzmacniały poparcie dla nazistowskich ruchów politycznych.

Proces przywódców partii nazistowskiej w Kraju Kłajpedy. Zdj. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

W latach 30. Kowno powoli traciło kontrolę nad wydarzeniami w Kraju Kłajpedy i wzrastającymi tam tendencjami nazistowskimi. Miejscowe organizacje aktywnie działały na rzecz przyłączenia do Niemiec, uprawiały antylitewską propagandę, dochodziło też do napaści na Żydów. Próbą zahamowania tego była wprowadzona w lutym 1934 roku ustawa o ochronie narodu i państwa, na podstawie której dokonywano aresztowań działaczy antylitewskich oraz rewizji podejrzanych. Podjęto też próbę siłowej lituanizacji kłajpedzkich nazw własnych, oddzielono też administracyjnie parafie protestanckie od Królewca. Ponadto w marcu 1935 roku czterech proniemieckich spiskowców zostało skazanych na śmierć za działalność antypaństwową w celu oderwania Kraju Kłajpedy od Litwy. 1 listopada 1938 roku, już po konferencji monachijskiej przyznającej Sudety III Rzeszy, zniesiono obowiązujący w nim stan wojenny, zaś wybory do Sejmiku w tym samym roku wygrało stronnictwo niemieckie, na które głosowali nawet „kłajpedzianie”.

Można zaryzykować stwierdzenie, że na skutek konfrontacyjnych dążeń obydwu stron konfliktu sprawa przynależności Kraju Kłajpedy do Litwy była przegrana jeszcze przed jego formalnym oderwaniem. Pisarz Józef Mackiewicz, wówczas dziennikarz wileńskiego dziennika „Słowo”, w reportażu z 8 marca 1939 roku opisywał społeczno-polityczną sytuację w Kłajpedzie jako de facto niekontrolowaną przez Kowno i ocierającą się o separatyzm. Zauważył, że w mieście działają organizacje hitlerowskie (w tym lokalne struktury SA), usuwane są znaki litewskiej państwowości, a władze Kraju otwarcie występują przeciwko władzy kowieńskiej.

Położenie międzynarodowe Litwy

W sytuacji, gdy podstawy porządku politycznego międzywojennej Europy oparte na traktacie wersalskim były stopniowo coraz bardziej łamane, malała szansa Litwy zarówno na zachowanie Kraju Kłajpedy, jak również na utrzymanie pełnej niepodległości. Kraj był wciśnięty między Niemcy, Polskę i Łotwę, z których tylko z ostatnim sąsiadem łączyły Kowno przyjazne stosunki. Wobec Niemiec stosunek władz litewskich był złożony. Z jednej strony postrzegano III Rzeszę jako zagrożenie dla niepodległości kraju i możliwe źródło rewizjonizmu. Z drugiej strony na Litwie część klasy politycznej wyznawała poglądy – można rzec – przyjazne Niemcom. Koronnym przykładem takiego polityka był otwarcie proniemiecki ambasador Litwy w Berlinie Kazys Škirpa, w niedalekiej przyszłości rzecznik wykorzystania zawieruchy kampanii wrześniowej do siłowego zajęcia Wilna. Poza tym Niemcy miały tradycję utrzymywania wpływów na Litwie od 1917 roku, czyli od powołania do życia Taryby (Litewskiej Rady Państwowej) i uzyskania przez kraj niepodległości. Warto wspomnieć, że w podziale Europy na strefy wpływów określone w tzw. pakcie Ribbentrop-Mołotow zawartym między III Rzeszą a ZSRR w 1939 roku, Litwa początkowo znalazła się w niemieckiej strefie wpływów.

Przeczytaj także:  Litewska flaga na Kurfürstenstraße. Sto lat stosunków litewsko-niemieckich

W stosunku do Związku Radzieckiego władze litewskie z kolei miały ambiwalentne uczucia. Z jednej strony obawiano się prób wpływania Kremla na politykę Kowna lub wręcz dążeniom do utraty przez Litwę suwerenności, z drugiej Moskwa była jednym z sojuszników Litwy na arenie międzynarodowej w sporze z Polską. W wyniku podpisanego pokoju między Rosją Radziecką a Litwą w lipcu 1920 roku, Kreml uznał granicę litewsko-radziecką w ówczesnym jej kształcie, obejmującym tereny późniejszego polskiego województwa wileńskiego. W późniejszym okresie Moskwa wielokrotnie potwierdzała swoje uznanie dla tej de facto nieistniejącej granicy, która obejmowała tereny uznane przez Litwę za okupowane. Jednocześnie polskie województwo wileńskie stanowiło bufor bezpieczeństwa, dzięki któremu nie istniała bezpośrednia granica litewsko-radziecka. Dla Litwy była to komfortowa sytuacja, odcinająca korytarz terytorialny do potencjalnie wrogiego mocarstwa.

Ultimatum i oderwanie

Niezależnie od nastrojów ludności Kraju Kłajpedy, hitlerowskie Niemcy planowały zajęcie dawnych terenów Cesarstwa również z uwagi na rangę tamtejszego portu oraz możliwości rozszerzenia strefy wpływów na kraje bałtyckie. Kłajpeda dawała kontrolę nad granicznym Niemnem i jego ujściem, stanowiła też wojskową bazę wypadową na wschodni Bałtyk. Nie do przecenienia były też walory propagandowe odzyskania dawnych niemieckich ziem.

Przyłączenie Kraju Kłajpedy do Niemiec. Moment podpisania przez ministrów Joachima von Ribbentropa (z prawej) i Juozasa Urbšysa  umowy o przekazaniu Kraju Kłajpedy. Zdj. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Proces szybkiej aneksji Kraju Kłajpedy rozpoczął się 19 marca 1939 roku, gdy ówczesny litewski minister spraw zagranicznych, Juozas Urbšys wracając z Watykanu zatrzymał się w Berlinie i spotkał się ze swoim niemieckim odpowiednikiem – Joachimem von Ribbentropem. Rozmowa miała bardzo burzliwy przebieg, niemiecki szef dyplomacji stwierdził bowiem, że w Kłajpedzie zaszła groźba rozlewu „krwi niemieckiej”, co spowoduje interwencję Wehrmachtu. Ribbentrop przekazał Urbšysowi ultimatum, w którym żądał oddania Kraju Kłajpedy Niemcom do 25 marca. W przeciwnym wypadku armia niemiecka miałaby nie zatrzymać się wyłącznie na granicy regionu. Rząd litewski po powrocie ministra z Berlina podjął decyzję o przyjęciu warunków Niemiec, w nocy z 21 na 22 marca poinformował o tym Sejm na nieoficjalnym posiedzeniu. Ostatecznie Urbšys podpisał porozumienie 23 marca (formalnie dokument datowany na 22 marca). Przewidywało ono przyłączenie Kraju Kłajpedy do Niemiec, ewakuację administracji i sił litewskich, tworzyło także wolną strefę w porcie kłajpedzkim dla Litwy. Już 23 marca wojska niemieckie wkroczyły na teren autonomii, a Kriegsmarine do portu w Kłajpedzie, z powrotem przemianowanej na Memel. W uroczystościach z okazji przyłączenia miasta i całego regionu do Rzeszy uczestniczył sam Hitler. Rozpoczęto też budowę fortyfikacji. Sejm litewski ratyfikował porozumienie na posiedzeniu 30 marca.

W wyniku aneksji Kraju Kłajpedy przez III Rzeszę Litwa utraciła łącznie ok. 2000 kilometrów kwadratowych terytorium (6% całości) i ok. 150 tys. obywateli (5% całej ludności). Stracone ziemie odpowiadały za 1/3 gospodarki krajowej, zaś przez kłajpedzki port przechodziło 80% litewskiego eksportu. Zajęcie Kraju Kłajpedy było ostatnią aneksją obcego terytorium przez hitlerowskie Niemcy przed wybuchem II wojny światowej. Litwie nie pomogły ani Wielka Brytania i Francja, zszokowane zajęciem Czechosłowacji kilka dni wcześniej, które jeszcze na początku 1939 r. oznajmiły władzom w Kownie, że nie gwarantują utrzymania status quo w Kłajpedzie. Podobnie sprawę tę przemilczały kraje tzw. Ententy Bałtyckiej – Łotwa i Estonia – od początku przeciwne sposobowi zajęcia Kłajpedy przez Litwę, które wyłączyły tę sprawę, wraz ze sprawą Wilna, z porozumienia o utworzeniu sojuszu.

Po utracie

Kłajpeda. Przemianowanie alei Prezydenta Smetony na ulicę Adolfa Hitlera. Zdj. Narodowe Archiwum Cyfrowe.

Utrata Kłajpedy w wyniku niemieckiego ultimatum poważnie podważyło i tak już nadszarpnięte zaufanie opinii publicznej do sprawującego władzę autorytarną prezydenta Antanasa Smetony i jego reżimu. Przyjęcie najpierw żądań Polski a następnie Niemiec pokazało, że Litwa nie jest w stanie bronić siebie i swoich obywateli przed zagrożeniem z zewnątrz, wbrew deklaracjom prezydenta. Odpowiedzią rządu na zarzuty była jeszcze bardziej nacjonalistyczna polityka wewnętrzna. Na aneksję nie zareagowało w zdecydowany sposób żadne z państw. Należy przy tym pamiętać, że Związek Radziecki pominął Litwę w ultimatum z 29 marca, w którym zadeklarował interwencję w sprawie Łotwy i Estonii w przypadku zagrożenia dla ich istnienia. Włączało to Kłajpedę automatycznie do niemieckiej strefy wpływów.

Przeczytaj także:  Rimantas Miknys: Antanas Smetona pogłębił podziały między społeczeństwem a państwem

Wkrótce po zgodzie na ultimatum, 23 sierpnia 1939, w Moskwie został podpisany tzw. pakt Ribbentrop-Mołotow, umieszczający Litwę w niemieckiej strefie wpływów w mającej przekształcać się Europie (poza niewielkim fragmentem litewskiej Suwalszczyzny, którego ZSRR Niemcom nie oddał). Niedługo potem, 28 września, neutralna wobec już toczącego się konfliktu Litwa w wyniku korekty stref wpływów znalazła się bezpośredniego w obszarze zainteresowania Moskwy. W październiku Kreml wymusił na litewskich władzach podpisanie porozumienia umożliwiającego wprowadzenie części oddziałów Armii Czerwonej na teren Litwy, w zamian przewidując oddanie Wilna. Podczas ostatniego okresu litewskiej niepodległości pojawiały się informacje, że część elit rozważa utworzenie na terenie Litwy niemieckiego protektoratu w celu usunięcia z kraju wpływów Kremla. Oskarżenia te wykorzystano m.in. przy ostatnim ultimatum jakie wobec Kowna wystosował Kreml w czerwcu 1940 roku. Wówczas, w wyniku prowokacji i rzekomych zaginięć czerwonoarmistów na Litwie, Kreml zażądał swobodnego wstępu Armii Czerwonej do kraju i zmiany rządu na proradziecki. Zastraszony rząd w Kownie przyjął i to ultimatum, wkrótce rozpisano nowe wybory, które wygrali stronnicy Moskwy. Została utworzona republika radziecka, z początkiem sierpnia przyłączona uroczyście do ZSRR.

Patrząc na cały proces utraty niepodległości Litwy z perspektywy czasu nie wydaje się, by utrzymanie okręgu przez Litwę mogło się udać, gdyż układ sprzed marca 1939 roku przestał odpowiadać Niemcom, a pozostałe państwa europejskie nie miały żadnego interesu we wsparciu Kowna. Rząd litewski, wbrew deklaracjom, nie był w stanie prowadzić jakiejkolwiek skutecznej polityki zagranicznej w sytuacji, gdy sąsiedzi kraju zupełnie nie liczyli się z integralnością terytorialną Litwy ani z jej niepodległością, traktując kraj instrumentalnie. Władze w Kownie, w tym prezydent Smetona, ponosiły częściową winę za brak poparcia lokalnej ludności dla przynależności Kłajpedy do Litwy – przez kilkanaście lat istnienia nie sformułowano żadnej skutecznej polityki kulturalnej i asymilacyjnej, redukującej negatywny wpływ różnic społecznych, językowych i gospodarczych, stawiając na litewski nacjonalizm.

Przeczytaj także:  Kłajpeda à la russe

Przeczytaj także:  Wilno dla Białorusinów, a my – dla Rosjan

Po II wojnie światowej i odtworzeniu władzy radzieckiej Kłajpedę przyłączono do LSRR, ale zlikwidowano Kraj Kłajpedy w formie znanej sprzed wojny, wysiedlając przy tym niemieckojęzyczną ludność. Parafrazując popularne powiedzenie o Wilnie w 1939 roku: „Kłajpeda dla nas, a Litwa dla Rosjan”. Wiele lat niemal połowę ludności miasta stanowili Rosjanie, obecnie mniejszość stanowi ok. 20% ludności Kłajpedy. Ani miasto, ani historyczny obszar nie posiadają szczególnego statusu politycznego, niewiele pozostało śladów po dawnej kulturze pogranicza. Pozostała część etnograficznej Małej Litwy, dawniej znanej jako pruski ośrodek kultury litewskiej tępionej w czasach carskich, współcześnie stanowi północno-wschodnią część rosyjskiego obwodu kaliningradzkiego.

Juliusz Dworacki
Juliusz Dworacki
Doktorant w Zakładzie Historii Powszechnej XIX i XX w. Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Absolwent historii i wschodoznawstwa, w ramach programu Erasmus studiował również na Uniwersytecie Helsińskim i na Uniwersytecie w Groningen. Jego zainteresowania naukowe dotyczą szeroko pojętej historii politycznej i historii dyplomacji w XX wieku oraz współczesnych stosunków międzynarodowych ze szczególnym uwzględnieniem krajów bałtyckich, nordyckich i Europy Środkowo-Wschodniej. Odbył praktykę absolwencką w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Pasjonat genealogii, literatury reportażu, podróży oraz sauny.

1 KOMENTARZ

  1. Co by nie mówić, lecz dzięki aneksji Kłajpedy w 1923r., po wojnie weszła w skład Litewskiej SSR, a nie Kaliningradu. W 1991r., względem 1939r. Litwa odzyskała niepodległość w granicach zarówno z Wilnem jak i z Kłajpedą, co pokazuje, że jednak to Litwini dobrze na tym ruchu wyszli. Pozdrawiam

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here