Cytat z Ričardasa Gavelisa na budynku przy ul. Basanavičiaus w Wilnie - "Nasze życie to wieczny wileński poker". Zdj. Karolina Matuszewska.

Ričardas Gavelis i jego „Wileński poker”. Kultowa litewska powieść wreszcie po polsku

-

Opowieść o Ričardasie Gavelisie (1950–2002), prozaiku, dramaturgu, publicyście, jednym z najważniejszych intelektualistów i krytyków współczesnej Litwy, należy zacząć od dobrej wiadomości – wydawnictwo KEW wydało właśnie opus magnum Gavelisa, powieść Wileński poker (Vilniaus pokeris, 1989), którą z litewskiego przełożył Kamil Pecela. To druga książka pisarza przetłumaczona na język polski – w 2002 roku Ex Libris opublikował Wspomnienia młodego człowieka (Jauno žmogaus memuarai, 1991) w przekładzie Joanny Tabor.

Ričardas Gavelis był i jest dla literatury litewskiej postacią wyjątkową, bez której trudno mówić nie tylko o prozie ostatniego dziesięciolecia XX wieku – czy inaczej: pierwszego dziesięciolecia niepodległości – ale też nie sposób wyobrazić sobie mapy ówczesnego życia literackiego, społecznego i kulturalnego. Gavelis był fizykiem z wykształcenia, pisarzem z powołania, mieszczuchem z zamiłowania. Był wilnianinem do szpiku kości i jednym z najwyrazistszych twórców nowoczesnej, opartej na dekonstrukcji, mitologii Wilna w literaturze litewskiej. Autor Wileńskiego pokera z precyzją patologa demaskował absurdy sowieckiej ideologii, tworząc zniuansowaną kronikę tamtych czasów oraz niezwykle przenikliwe charakterystyki homo sovieticus i homo lithuanicus.

Ričardas Gavelis był prawdziwym koneserem kultury i życia – lubił dobrą literaturę, dobre rzeczy i trunki, był za pan brat ze zwątpieniem, demonami i śmiercią, naprawdę grał w pokera, słuchał jazzu i bluesa. Nie prowadził za sobą tłumów, ale był autentycznie wolnym i niezależnym człowiekiem, o otwarcie antyromantycznym światopoglądzie i brutalnie krytycznym podejściu do otaczającej rzeczywistości. Jego prowokacyjna, zmuszająca do myślenia proza pełna była zaskakujących modeli narracyjnych i oryginalnych struktur, w których zawierała się uważna, skrupulatna, bynajmniej nienostalgiczna i niesentymentalna analiza teraźniejszości i niedalekiej przeszłości, przepełniona nieobecnymi dotąd w litewskiej prozie odważnymi przedstawieniami ciała, miasta, erotyki i śmierci.

Leonidas Donskis nazwał Gavelisa liberalnym, „niezgadzającym się z głównym nurtem naszej polityki i kultury intelektualistą kontestatorem”, a w jednym z ostatnich wywiadów pisarz sam przyznał, że zawsze był contra mundum.

Ričardas Gavelis, 1997. Zdj. Algimantas Aleksandravičius.

Ričardas Gavelis urodził się 8 października (oficjalna data w dokumentach to 8 listopada) 1950 roku w Wilnie w rodzinie nauczycieli. Jego matka, Vanda, uczyła fizyki, ojciec, Vytautas – matematyki. Do jedenastego roku życia Gavelis wychowywał się na ponurym, ale autentycznym podwórku wileńskiego Starego Miasta, niedaleko Ostrej Bramy (za Bramą Bazyliańską, zza której wyłania się cerkiew Świętej Trójcy i dawny klasztor bazylianów). To stąd do twórczości pisarza – i do jego najsłynniejszej powieści – przywędrowały sugestywne obrazy i detale: kościół unicki, który stał się słynnym kościołem z Wileńskiego pokera, „głęboka nienawiść klasowa do gołębi” i niekwestionowana miłość do wileńskiej starówki, z jej piwnicami i innymi ponurymi zaułkami. W 1961 roku Gavelis przeniósł się z rodziną do Druskiennik, gdzie z bardzo dobrymi wynikami ukończył szkołę średnią. W 1969 roku dostał się na fizykę teoretyczną na ówczesnym Uniwersytecie Państwowym, wrócił do Wilna i pozostał w nim do śmierci. W 1973 roku skończył studia z wyróżnieniem i zaczął pracować w Dziale Fizyki Teoretycznej Instytutu Fizyki i Matematyki Litewskiej Akademii Nauk.

Praca naukowa zbiegła się z początkiem jego drogi literackiej – w 1973 roku czasopismo „Nemunas” wydrukowało pierwsze opowiadania Gavelisa: Neprasidėjusi šventė (Święto, które się nie zaczęło) i Gimimo diena (Urodziny). Z datowania odnalezionej w archiwum pisarza niepublikowanej pierwszej powieści, która prawdopodobnie miała nosić tytuł Concerto grosso, wynika, że ona również rozpoczęta została w 1973 roku, a ukończona w 1976. W tym samym roku wydawnictwo Vaga wydało pierwszą książkę Gavelisa – zbiór obowiadań Neprasidėjusi šventė. O swoim wkroczeniu do świata literatury sam pisarz powiedział: „Przede wszystkim, obiektywnie różnię się od większości litewskich pisarzy tym, że nigdy nie gotowałem się we wspólnym literackim kotle: wspólna publiczność, wspólne wieczorki, wspólne kółka miłośników, wspólne pomysły. Przyszedłem do literatury ze środowiska niehumanistów – sam jeden, zły na wszystko i oczytany po uszy”.

Od 1978 roku, kiedy to postanowił poświęcić się tylko pisaniu, pracował w redakcjach popularnonaukowego pisma „Mokslas ir gyvenimas” („Wiedza i życie”) i czasopisma kulturalno-literackiego „Pergalė” (obecnie „Metai”). Do publicystyki wrócił dopiero ponad dziesięć lat później, w pierwszych latach niepodległości, spełniając swoje stare marzenie wolnego świata – „być felietonistą”: od 1992 roku do śmierci w 2002 roku miał własne rubryki w dzienniku „Respublika” i w piśmie „Veidas”.

Ričardas Gavelis zmarł nagle 18 sierpnia 2002 roku, jego ciało po powrocie do domu znalazła żona. Prawdziwą przyczynę śmierci zna tylko śmierć i sam Gavelis, lekarze stwierdzili „zatrzymanie akcji serca o nieustalonej przyczynie”.

Trwająca niemal ćwierć wieku (1976–2002) twórcza droga Gavelisa wyraźnie dzieli się na dwa odrębne, znacznie się od siebie różniące etapy: do Wileńskiego pokera (1976–1989) i po Wileńskim pokerze (1989–2002). Albo inaczej mówiąc – do Sąjūdisu i ogłoszenia niepodległości i po nim. Zresztą trajektoria twórczości Ričardasa Gavelisa jest w oczywisty sposób ściśle powiązana z zachodzącymi na Litwie zmianami politycznymi, społecznymi i kulturalnymi. Gavelis to pisarz, dla którego godzina wolności wybiła dokładnie wtedy, gdy rodziła się na Litwie niepodległość, a jego najlepsza powieść Wileński poker ukazała się, kiedy upadał berliński mur.

W pełnych marazmu i napięcia latach siedemdziesiątych debiut Gavelisa został przyjęty dość przychylnie, zauważono, że do literatury litewskiej wkracza nowy, interesujący autor, przynosząc to, czego w niej do tej pory brakowało: mocny „kręgosłup” tekstu, dobrze skonstruowane, przemyślane, logiczne sytuacje, bohaterów przeżywających wewnętrzny dramat i niemających wymiaru historycznego oraz „intelektualizm”, to znaczy erudycję i oczytanie pisarza. Za intertekstualne nawiązania do literatury i kultury Zachodu Gavelis był w czasach sowieckich atakowany niejednokrotnie, zwłaszcza po ukazaniu się jego najmocniejszych zbiorów opowiadań: Įsibrovėliai (1982, Agresorzy) i Nubaustieji (1987, Ukarani). Obok nich do pierwszego etapu twórczości należy zaliczyć inscenizacje trzech sztuk (Inadaptatus – w 1976 roku w Teatrze Dramatycznym w Szawlach; Sūkuriai (Wiry) w 1977 roku na tej samej scenie; Triumviratas (Triumwirat) – w 1986 roku w Teatrze Dramatycznym w Poniewieżu). W tym czasie Gavelis stworzył też wiele scenariuszy filmowych, z których zrealizowany został tylko jeden – Rungtynės nuo 9 iki 9 (Zawody od 9 do 9, reż. Raimondas Vabalas, 1980). Najbardziej znanym zaś jest scenariusz filmu na motywach słynnej powieści Balysa Sruogi Dievų miškas (Las bogów), napisany w 1980 roku wspólnie z reżyserem Algimantasem Puipą (film miał premierę w 2005 roku).

O okresie do Wileńskiego pokera Ričardas Gavelis mówił: „Pisałem, co chciałem, a wydawałem, co puszczali. Od 1978 roku nic już nie puszczali. Wszystko, co napisałem po 1978, nie poszło do druku. Ani jedna linijka. Wszystko leżało w szufladzie”. Potwierdzają to wpisy z przechowywanych w archiwum pisarza notatników, z których wynika, że w latach 1977–1981 rzeczywiście pisał powieść Wileński poker – chociaż wielu uważa to za część tworzonej przez autora osobistej mitologii – i prawdopodobnie Wileński jazz. Ten detal stał się nieodłącznym i niezwykle ważnym elementem wizerunku pisarza – Gavelis należał do tych nielicznych, którzy w czasach radzieckiej cenzury pisali do szuflady, a Wileński poker jest najsłynniejszym rezultatem takiego pisania w literaturze litewskiej.

Drugi etap twórczej ścieżki autora rozpoczyna się w 1989 roku – roku par excellence Gavelisa. W tym czasie na Litwie zachodzą niezwykle istotne zmiany: szczyt swojej popularności osiąga Sąjūdis, zniesiona zostaje cenzura, procesy niepodległościowe toczą się niepowstrzymanie i nieodwracalnie. Wiosną 1989 roku pismo „Pergalė” zaczyna drukować w odcinkach Wspomnienia młodego człowieka, powieść w 14 listach (jako książka utwór zostanie wydany w 1991), a jesienią tego samego roku wydawnictwo Vaga publikuje najsłynniejszą powieść Gavelisa – Wileński poker. I tak w ciągu zaledwie roku twórca małych form Ričardas Gavelis został autorem powieści, i to aż dwóch. Chociaż niektórym ten zwrot wydawał się nieco zbyt nagły, był on naturalnym następstwem obranej przez Gavelisa strategii: „przecież nie będziesz każdemu tłumaczył, że nigdzie nie kluczyłeś, że już dziesięć lat albo więcej idziesz prostą drogą, tylko rezultatów nie było widać”.

Wileński poker to pierwsza powieść w literaturze litewskiej stanowiąca tak wnikliwą i tak unikalną refleksję na temat czasów sowieckich, demistyfikująca romantyczne mity narodowe, pełna konceptualnych, niezwykle wyrazistych, krytycznych obrazów stereotypowo pojmowanej tożsamości narodowej. To oryginalna i pod każdym względem zaskakująca książka, która – zdaniem wielu – wyznacza początek współczesnej literatury litewskiej i stanowi punkt zwrotny dla jej „deagraryzacji”: odejście od tradycji wiejskiej i zanurzenie się w kulturze miasta – udręczeni bohaterowie Gavelisa błądzą nie po ojczystych polach i łąkach, lecz po zaułkach i labiryntach wileńskiej starówki.

Posługując się skonstruowanym przez japońskiego twórcę Ryūnosuke Akutagawę a rozpowszechnionym przez reżysera Akirę Kurosawę modelem narracyjnym zwanym rashōmon, na który składają się różne, niekiedy bardzo odmienne lub wręcz zupełnie sobie przeczące, wersje tego samego zdarzenia, Gavelis stworzył polifoniczną powieść o życiu w Wilnie w czasach największej sowieckiej stagnacji, pod rządami – jak mówi bohater powieści – Leozgnida Breżniewa. Rashōmon okazuje się formą idealnie demaskującą obłudę sowieckiej ideologii i doskonale oddającą „niemożność prawdy” (historycznej). Powieść eksponuje pełną sprzeczności dwoistość czy wielorakość rzeczywistości, którą Gavelis określił formułą: „było i tak, i tak, i jeszcze inaczej – rozmaicie, równocześnie i równolegle”. Wyjątkowo odważnie, nierzadko drastycznie prezentowane w książce ciało, pulsujący, destrukcyjny erotyzm, sugestywne, zbiologizowane obrazy zdegenerowanego miasta, symbolizujące upadek mitu Wilna, wywołały prawdziwą burzę wśród „ciemnogrodzian i dewotek”.

To właśnie Wileńskim pokerem Gavelis wszedł do świadomości czytelniczej wielu Litwinów (niektórym kojarzy się on tylko z tą powieścią). Gdy ucichł szum wokół książki, twórczy rytm pisarza ustabilizował się: do końca życia Gavelis co dwa lata wydawał nową powieść, jak gdyby próbując nadrobić spokojniejszy pierwszy etap twórczości. W pierwszej dekadzie niepodległości Ričardas Gavelis był jednym z najbardziej produktywnych prozaików, w tym okresie ukazały się: Vilniaus džiazas (1993, Wileński jazz), Paskutinioji Žemės žmonių karta (1995, Ostatnie pokolenia Ziemian), Prarastų godų kvartetas (1997, Kwartet utraconych złudzeń), Septyni savižudybės būdai (1999, Siedem sposobów na samobójstwo), a miesiąc po śmierci pisarza – jego ostatnia powieść Sun-Tzu gyvenimas šventame Vilniaus mieste (2002, Życie Sun-Tzu w świętym mieście Wilnie).

Kiedy Litwa wkraczała w drugie dziesięciolecie niepodległości, Gavelis wyznał: „Miałem odwagę i nieszczęście pokazać ludziom życie takim, jakim naprawdę było”. Dziesięć lat po śmierci autora filozof Leonidas Donskis skonstatował, że „wszyscy winni jesteśmy temu wyjątkowo przenikliwemu, pełnemu ironii i krytycznego spojrzenia na świat publicyście i znakomitemu pisarzowi uznanie za to, że tak niezmordowanie i celnie identyfikował i głośno nazywał najbardziej problematyczne aspekty naszego życia po odzyskaniu niepodległości”.

Myśląc o twórczości Ričardasa Gavelisa w kontekście czasów współczesnych, coraz wyraźniej widać, że jego utwory są jak najbardziej „na teraz” – kiedy nie tylko Litwa i Polska, ale cały świat zmaga się z nowymi, tyleż zewnętrznymi, co wewnętrznymi zagrożeniami, znosząc działalność tak doskonale przez pisarza scharakteryzowanych, napędzanych przez próżność „władzomanów” i znów domagając się patetycznego patriotyzmu. To właśnie obecna sytuacja polityczna sprawia, że wiele zawartych w Wileńskim pokerze myśli wydaje się jeszcze bardziej aktualnych niż trzydzieści lat temu.

 

Ričardas Gavelis, Wileński poker, tłum. Kamil Pecela, Wydawnictwo KEW, Wrocław 2019

 

Artykuł z języka litewskiego przełożyła Joanna Tabor.

Jūratė Čerškutė
Jūratė Čerškutė
Litewska literaturoznawczyni, krytyczka literacka i profesjonalna czytelniczka. Od dekady bada twórczość Ričardasa Gavelisa. W 2014 roku otrzymała stopień doktora na podstawie pracy "Dekonstrukcja w prozie Ričardasa Gavelisa". Interesuje się powieścią współczesną oraz współczesną literaturą litewską. Pracuje jako badacz w Instytucie Litewskiej Literatury i Folkloru oraz jako wykładowca wizytujący w Katedrze Bałtystyki Uniwersytetu Warszawskiego. Współpracuje z najważniejszymi litewskimi czasopismami jako autorka recenzji literackich.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Please enter your comment!
Please enter your name here