Piszemy o krajach regionu Morza Bałtyckiego

25. rocznica obrony wieży telewizyjnej w Wilnie

W tym roku mija 25 lat od tragicznych wydarzeń wileńskich. W obronie wieży telewizyjnej w stolicy Litwy przed oddziałami sowieckimi zginęło 14 osób. Na pamiątkę tamtych wydarzeń 13 stycznia na Litwie obchodzony jest Dzień Obrońców Ojczyzny.

Przeczytaj także:  Łotwa także miała swoje barykady

Masakra cywilnych obrońców wieży telewizyjnej w Wilnie 13 stycznia 1991 roku była kulminacyjnym punktem w procesie odzyskiwania niepodległości przez Litwę. Proces ten zaczął się pod koniec lat 80. i był związany z przemianami zainicjowanymi przez nowe kierownictwo sowieckie w Moskwie. Michaił Gorbaczow, który od 1985 roku kierował Komunistyczną Partią Związku Sowieckiego (KPZS) próbował zreformować sowiecki system polityczny i gospodarczy przy zachowaniu komunistycznej ideologii i sowieckiego państwa jako całości. Reformy te przeszły do historii pod nazwą „pierestrojki”.

Krzyż upamiętniający ofiary obrony wieży telewizyjnej w Wilnie. Zdj. Charlie Phillips / Flickr / CC

Krzyż upamiętniający ofiary obrony wieży telewizyjnej w Wilnie. Zdj. Charlie Phillips / Flickr / CC

Nie wszędzie jednak przemiany polityczne odbywały się zgodnie z planem przewidzianym przez kierownictwo KPZS. Wraz z liberalizacją życia politycznego i debaty publicznej (tzw. „głasnostią” czyli „jawnością”) w wielu republikach sowieckich zaczęły pojawiać się głosy domagające się zwiększenia ich niezależności od Moskwy. Szczególnie silnie akcentowano to w republikach bałtyckich. Ruchy polityczne w założeniu mające popierać reformy Gorbaczowa, powoływane pod koniec lat 80., z czasem zaczynały w coraz większym stopniu domagać się suwerenności.

Na Litwie taką organizacją był Sąjūdis czyli Litewski Ruch na Rzecz Przebudowy, powołany do życia w czerwcu 1988 roku. Na jego czele stanął muzykolog, prof. Vytautas Landsbergis. W częściowo wolnych wyborach na Zjazd Deputowanych Ludowych ZSRS w marcu 1989 roku zwyciężyli kandydaci Sąjūdisu, którzy wraz z deputowanymi z Łotwy i Estonii podnosili na forum sowieckiego parlamentu kwestię nielegalności paktu Ribbentrop-Mołotow. 23 sierpnia 1989 roku, w 50. rocznicę zawarcia tego układu, który przesądził o losie krajów bałtyckich, mieszkańcy Litwy, Łotwy i Estonii stanęli w żywym łańcuchu, który nazwany został „Bałtycką Drogą”.

Vytautas Landsbergis. Zdj. Parlament Europejski / CC

Vytautas Landsbergis. Zdj. Parlament Europejski / CC

Proces przemian objął także Komunistyczną Partię Litwy (KPL), gdzie funkcje kierownicze przejęli zwolennicy „pierestrojki”. W 1988 roku I sekretarzem KPL został Algirdas Brazauskas. 20 grudnia 1989 roku na zjeździe KPL podjęto decyzję o wystąpieniu z KPZS. Litewscy komuniści lojalni wobec władz w Moskwie utworzyli oddzielną KPL „na platformie” KPZS. Ich liderem był partyjny ideolog Mykolas Burokevičius. Władze sowieckie aktywizowały również działalność innych organizacji sprzeciwiających się suwerenności republik bałtyckich. Na Litwie działało „Jedinstwo” („Jedność”) skupiające głównie przedstawicieli mniejszości narodowych.

Największym sukcesem Sąjūdisu było zwycięstwo w wyborach do Rady Najwyższej Litwy przeprowadzonych w lutym 1990 roku. 10 marca, na inauguracyjnym posiedzeniu nowej Rady Landsbergis został wybrany na jej przewodniczącego. Dzień później Rada uchwaliła Akt o Przywróceniu Niepodległości Republiki Litewskiej. Tym samym Landsbergis stał się pełniącym obowiązki głowy państwa. Władze sowieckie odpowiedziały rozmaitymi sankcjami skierowanymi przeciwko Litwie, m.in. trwającą od kwietnia do lipca 1990 roku blokadą gospodarczą.

Przeczytaj także:  Blokada ekonomiczna Litwy w 1990 roku

Podobne procesy zachodziły w innych republikach sowieckich, w tym także w Rosyjskiej Federacyjnej SRS, której parlament 12 czerwca 1990 roku podjął deklarację o suwerenności państwowej. Na czele władz rosyjskich stanął Borys Jelcyn. W tym samym czasie Gorbaczow podejmował działania mające na celu powstrzymanie procesów niepodległościowych w republikach i zachowanie Związku Sowieckiego. Coraz większy wpływ na decyzje polityczne w ZSRS zyskiwali przedstawiciele środowisk „twardogłowych” komunistów, przeciwnych reformom.

Do końca 1990 roku trwały negocjacje między władzami Litwy a Gorbaczowem dotyczące unormowania relacji. Gorbaczow nie uznawał niepodległości Litwy i domagał się jej pozostania w składzie ZSRS. Eskalacja nastąpiła na przełomie 1990 i 1991 roku. Na Litwie dochodziło do incydentów, w których sowieccy funkcjonariusze atakowali obiekty użyteczności publicznej. Jednocześnie kierownictwo sowieckie próbowało wykorzystać przeciwko władzom litewskim rosnące niezadowolenie społeczne, wynikające głównie z trudnej sytuacji gospodarczej.

8 stycznia 1991 roku do dymisji podała się premier Litwy Kazimiera Prunskienė. Dwa dni później Gorbaczow wystosował wobec władz litewskich ultimatum, w którym żądał przywrócenia sowieckiego porządku konstytucyjnego na terenie Litwy. Do zbuntowanej republiki skierowano wojsko i oddziały specjalne. Litewscy komuniści, lojalni wobec władz sowieckich, ogłosili powstanie Komitetu Ocalenia Narodowego. Znaleźli się w nim m.in. Mykolas Burokevičius i sekretarz KC KPL („na platformie” KPZS) Juozas Jermalavičius.

Główne uderzenie nastąpiło w nocy z 12 na 13 stycznia. Komitet Ocalenia Narodowego ogłosił przejęcie władzy na Litwie. Tymczasem cywilni obrońcy zaczęli gromadzić się wokół strategicznych obiektów w Wilnie, m.in. pod wieżą telewizyjną, która tej nocy została zaatakowana przez oddziały sowieckie. W wyniku ataku na wieżę zginęło 13 osób: niektórzy od ran postrzałowych, inni zostali przejechani przez czołgi. Czternasta ofiara zmarła po miesiącu w szpitalu.

Plan ataku na wieżę telewizyjną w Wilnie

Plan ataku na wieżę telewizyjną w Wilnie

W tym samym czasie w innych częściach Wilna zaczęły powstawać barykady mające powstrzymać pochód oddziałów sowieckich. Żywy kordon obrońców otoczył budynek parlamentu, w którym przebywali przedstawiciele władz z Landsbergisem na czele. Wśród obrońców byli również ochotnicy uzbrojeni w najprostszą broń. Ówczesny szef dyplomacji Litwy Algirdas Saudargas przebywający w Polsce otrzymał pełnomocnictwa do utworzenia rządu emigracyjnego na wypadek siłowego przejęcia władzy na Litwie. Ostatecznie atak na parlament jednak nie nastąpił.

Obrona litewskiego parlamentu 13 stycznia 1991 roku. Zdj. Wikipedia.org / CC

Obrona litewskiego parlamentu 13 stycznia 1991 roku. Zdj. Wikipedia.org / CC

Atak na wieżę telewizyjną i śmierć cywilnych obrońców wywołał oburzenie światowej opinii publicznej. Solidarność z Litwinami wyrażały środowiska wolnościowe w innych republikach sowieckich, przede wszystkim w krajach bałtyckich, ale także na Białorusi, Ukrainie czy w Gruzji. Poparcie dla litewskich dążeń niepodległościowych wyraził Borys Jelcyn. Wyrazy wsparcia płynęły z krajów Europy Środkowej, w tym z Polski. Przywódcy zachodni z prezydentem USA Georgem Bushem potępili działania władz sowieckich, jednak nie chcąc zadrażniać stosunków z Moskwą nie wyrazili jednoznacznego poparcia dla litewskiej niepodległości. Na precedensowy krok zdecydowały się władze Islandii, które 11 lutego uznały niepodległość Litwy.

Gorbaczow nie wziął na siebie bezpośredniej odpowiedzialności za wydarzenia wileńskie. Wojska sowieckie pozostały na terenie Litwy. Mimo to, litewskich dążeń niepodległościowych nie dało się już powstrzymać. W referendum przeprowadzonym na Litwie 9 lutego 1991 roku zdecydowana większość (ponad 90% przy frekwencji prawie 85%) głosujących opowiedziała się za niepodległością. W następnych miesiącach dochodziło jednak do kolejnych ataków sowieckich oddziałów na litewskie instytucje. Najpoważniejszym był atak na posterunek graniczny w Miednikach (na granicy z Białorusią) 31 lipca 1991 roku, w którym zginęło 7 litewskich celników i policjantów.

Ostateczny krach sowieckiego panowania na Litwie nastąpił w wyniku nieudanego puczu przeprowadzonego przez „twardogłowych” komunistów w Moskwie 19-21 sierpnia 1991 roku. Pucz, z którego zwycięsko wyszły siły demokratyczne z Jelcynem na czele przyśpieszył rozpad Związku Sowieckiego. W ciągu kilku dni po upadku puczu kilkadziesiąt krajów uznało niepodległość Litwy (Polska – 26 sierpnia, USA – 2 września). 6 września 1991 roku niepodległość Litwy została uznana przez ZSRS, który jednakże niecałe cztery miesiące później przestał istnieć.

Ofiary ataku na wieżę telewizyjną zostały pośmiertnie odznaczone Krzyżami Wielkimi Orderu Krzyża Pogoni. Uroczysty pogrzeb z honorami państwowymi odbył się 16 lutego 1991 roku na Cmentarzu Antokolskim. Imionami zabitych obrońców nazwano ulice w dzielnicy Karolinka, w okolicy wieży telewizyjnej. Na pamiątkę tamtych wydarzeń 13 stycznia ustanowiono Dniem Obrońców Ojczyzny. W każdą rocznicę obrony wieży telewizyjnej w Wilnie i w całej Litwie odbywają się uroczystości z udziałem władz państwowych i samorządowych oraz szereg wydarzeń towarzyszących.

Litewskie organa ścigania przez wiele lat podejmowały próby pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców masakry. Przywódcy Komitetu Ocalenia Narodowego Burokevičius i Jermalavičius schronili się na Białorusi, gdzie w 1994 roku zostali zatrzymani i wydani Litwie. Po trwającym trzy lata procesie zostali skazani, m.in. za próbę przeprowadzenia zamachu stanu, odpowiednio na 12 i 8 lat więzienia. Obaj zostali zwolnieni przedterminowo. Gen. Władimir Uschopczik dowodzący w czasie wydarzeń styczniowych wileńskim garnizonem armii sowieckiej także wyjechał na Białoruś, gdzie dosłużył się stanowiska wiceministra obrony. Władze białoruskie od wielu lat odmawiają wydania go Litwie.

 

Zdjęcie tytułowe: Wikipedia.org / CC

Polub nas na Facebooku!