Jeden cel: autonomia Litwy. Rewolucja 1905 roku i Wielki Sejm Wileński

Do końca XIX wieku ruch litewski okrzepł i dojrzał. Choć, jak ocenia estoński historyk prof. Andres Kasekamp, był o dwie dekady spóźniony w stosunku do swoich północnych sąsiadów, Łotyszy i Estończyków, to szybko nadrabiał zaległości. Reprezentującym różne nurty ideowe działaczom litewskim udawało się upowszechniać w społeczeństwie idee narodowe nawet mimo wysiłków władz carskich. Jedną z głównych przeszkód był utrzymywany od lat 60. XIX wieku zakaz druku w języku litewskim w alfabecie łacińskim. Ale i tę udawało się obejść, drukując książki i prasę poza obszarem Imperium Rosyjskiego, a następnie przemycając je na Litwę. W warunkach konspiracyjnych rozwijało się też nauczanie po litewsku. Ze społecznym oporem spotykały się działania rusyfikatorskie carskiej administracji i walka z katolicyzmem.

Wyjście z cienia

Spośród carskich zarządców ziem litewskich szczególnie złą sławą okrył się gubernator wileński Michaił Murawjow (1796–1866). Jego rządy były krótkie, ale brutalne. Obejmował je w trakcie powstania styczniowego, które udało mu się na ziemiach litewskich stłumić, a uczestników poddać represjom. To on był pomysłodawcą wspomnianego zakazu druku, chociaż nie zdążył go wprowadzić w życie. Ale polityka władz imperialnych względem Litwinów była wielotorowa. Zgodnie z zasadą divide et impera carscy urzędnicy dążyli do wbicia klina między Polakami i Litwinami. Próbowano utwierdzić litewskojęzyczne chłopstwo w przekonaniu, że powstanie styczniowe było awanturą polskiej szlachty, a car tak naprawdę jest dobroczyńcą ludu – czego dowodem miała być reforma uwłaszczeniowa zarządzona w 1861 roku przez Aleksandra II.

Uwłaszczenie rzeczywiście wiele zmieniło w życiu chłopów na ziemiach litewskich. Reformy lat 1861–1867 stworzyły dogodne warunki dla rozwoju wiejskiej burżuazji, najzamożniejszej w należącej do Królestwa Polskiego guberni suwalskiej, gdzie zasady regulujące nabywanie ziemi były najbardziej liberalne. Dobrze sytuowanych włościan stać było na opłacenie edukacji swoim dzieciom – to właśnie głównie z grupy chłopskich synów wywodzić się będą najważniejsi liderzy litewskiego przebudzenia narodowego, pisarze polityczni, działacze, artyści, folkloryści i językoznawcy. Najważniejszą rolę w kształceniu nowej elity odegrało Gimnazjum w Mariampolu (zał. 1866), gdzie nauki pobierał Jonas Basanavičius (1851–1927), późniejszy spiritus movens Sejmu Wileńskiego.

Działania rosyjskich władz nie oznaczały jednak życzliwości wobec litewskiego języka i kultury. W zamysłach rusyfikatorów Litwę uznano za ziemie „rdzennie rosyjskie”, na których należało ustanowić panowanie języka rosyjskiego i wiary prawosławnej. Miały temu sprzyjać nauczanie w tym języku w szkołach, osadnictwo i zwalczanie wpływów kościoła katolickiego. Aby skłócić Litwinów z Polakami, a zbliżyć ich do Rosjan, najzdolniejszym litewskim absolwentom fundowano stypendia w Moskwie i Petersburgu. Przynosiło to jednak skutek odwrotny do zamierzonego. Studia pozwalały młodym Litwinom poszerzyć horyzonty, zdobyć zawód,…