25 lat statusu nieobywatela na Łotwie

Po odzyskaniu niepodległości, na Łotwie zdecydowano się przyjąć restrykcyjne zasady naturalizacji. Obywatelstwo przywrócono jedynie tym osobom, które posiadały je przed 16/17 czerwca 1940 roku, oraz ich potomkom. Zgodnie z postanowieniem parlamentu o zasadach naturalizacji i obywatelstwie na Łotwie z 15 października 1991 roku, a następnie przyjętą ustawą o obywatelstwie z 22 czerwca 1994 roku wprowadzono cztery kategorie osób przebywających stale na Łotwie: obywatele, obywatele innych państw, nieobywatele oraz bezpaństwowcy. Status nieobywatela przyznano byłym obywatelom ZSRR, przebywającym na terenie Łotwy, ale nie będących obywatelami żadnego innego państwa.

Ekskluzywna ustawa o obywatelstwie była krytykowana przez środowisko międzynarodowe, w tym Unię Europejską, Organizację Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, Radę Europy i Rosję. Presja międzynarodowa spowodowała, że Łotwa wprowadziła stosowne poprawki ułatwiając dostęp do obywatelstwa dla nieobywateli. W okresie przedakcesyjnym zliberalizowano wiele ustaw wcześniej uznanych przez Komisję Europejską za zbyt restrykcyjne. W 1998 roku zniesiono limity ograniczające liczbę osób w procesie naturalizacji,  zliberalizowano również ustawę ograniczającą nieobywatelom podjęcie pracy w określonych zawodach wymagających znajomości języka państwowego na wysokim poziomie (m.in. strażaków, służby lotniczej, farmaceutów i weterynarzy). Dodatkowo, na mocy stawy z 2004 roku dzieci nieobywateli, urodzone po 1991 roku na Łotwie mogły otrzymać obywatelstwo Łotwy, jeżeli rodzice wyrażali taką chęć.

Największe zainteresowanie obywatelstwem Łotwy przypada na lata dziewięćdziesiąte oraz w okresie akcesji do UE, ze względu na korzyści wynikające z obywatelstwa unijnego. Wśród motywacji, które pojawiały się u osób starających się o obywatelstwo pojawiały się także chęć przynależności do państwa, poczucia bezpieczeństwa, uczestnictwa w głosowaniu, podróżowanie, potrzeba znalezienia lepszej pracy lub chęć zakupu ziemi.

Proces naturalizacji na Łotwie jest jednak powolny. Obecnie nieobywatele stanowią 11,8% mieszkańców Łotwy, a bezpaństwowcy – niecałe 0,01% populacji, co wynosi łącznie ponad 252 tys. mieszkańców Łotwy[1]. Nieobywatele korzystają z najszerszego zakresu praw (w kolejności po obywatelach), w porównaniu do pozostałych grup mieszkańców. Są to: pozwolenie na stały pobyt ex lege, swobodne przemieszczanie się w granicach i poza granicami kraju oraz są zwolnieni z obowiązku posiadania wizy na terenie UE. Ponadto korzystają z opieki konsularnej Łotwy, jeżeli są poza granicami kraju. Nie posiadają oni praw politycznych, co oznacza, że nie mogą brać udziału w żadnych wyborach (głosować czynnie ani biernie), pracować w służbie cywilnej oraz na stanowiskach związanych z bezpieczeństwem narodowym. Nie mogą również nabywać ziemi. Bezpaństwowcy, jeżeli mają pozwolenie na stały pobyt, korzystają z tych samych praw ochrony społecznej i pomocy socjalnej jak obywatele i nieobywatele Łotwy.

Relatywnie korzystny status nieobywatela ograniczał dynamikę procesu naturalizacji. Brakowało im motywacji, gdyż posiadając takie same prawa ekonomiczne i społeczne jak obywatele, nie widzieli różnicy pomiędzy posiadaniem i brakiem obywatelstwa Łotwy. Dodatkowo nieobywatele wskazywali na brak kompetencji językowych weryfikowanych w trakcie procesu naturalizacji, trudne egzaminy z historii i możliwość bezwizowego podróżowania do Rosji (od sierpnia 2016 roku jedynie dla osób urodzonych przed rozpadem ZSRR). Niektórzy uważali za poniżające zdawanie egzaminów z języka i historii państwa, w którym mieszkają od wielu lat. Część rosyjskojęzycznych mieszkańców Łotwy zdecydowało się na obywatelstwo Rosji, jednak obawiają się oni większej dyskryminacji i możliwości wydalenia obywateli rosyjskich (w przypadku stanowienia „zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa”) przez władze narodowe. Niektórzy mają nadzieję na wprowadzenie przez władze opcji „zerowej” i automatyczne otrzymanie obywatelstwa bez konieczności zdawania egzaminów.

O ile w latach dziewięćdziesiątych zainteresowanie państw europejskich statusem nieobywatela na Łotwie wynikało ze starań Łotwy o włączenie w struktury europejskie (podobnie w przypadku Estonii), obecnie dla Europy kwestia braku obywatelstwa straciła na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że Łotwa nie jest pod tym względem monitorowana. Problematyką nieobywateli i bezpaństwowców interesuje się zarówno UE jak i UNHCR. W dalszym ciągu notuje się znaczącą liczbę nieobywateli tzw. „drugiej generacji” – osób, których rodzice też byli nieobywatelami. Niepokojącym zjawiskiem jest również fakt, że pośród młodych osób dobrze…