„Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia” – recenzja książki

-

Raimo Pullat w książce „Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia” tworzy obraz XVIII-wiecznego Tallinna poprzez przybliżenie jego świata materialnego oraz związanego z tym stylu i standardu życia ówczesnych mieszkańców miasta.

Książka „Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia” estońskiego historyka Raimo Pullata składa się z 18 rozdziałów obejmujących wprowadzenie do badań historycznych nad kulturą materialną, charakterystykę stylu i standardu życia mieszkańców miasta w okresie Oświecenia, jak też charakterystyki rzeczy stanowiących majątek ówczesnych obywateli miasta.

W pierwszych trzech rozdziałach autor wprowadza do badań historii kultury materialnej – przybliża inwentarz majątkowy jako podstawowe źródło wiedzy w tych badaniach oraz naświetla stan badań i znaczenie badań nad kulturą materialną. W kolejnych rozdziałach Pullat rysuje obraz miasta i życia miejskiego – charakteryzuje mieszkańców, kwestię dobrobytu i zdrowia, położenie i uwarunkowania geograficzne miasta, przestrzeń miejską i miejsce zamieszkania oraz rolniczy aspekt funkcjonowania miasta. Przy rozdziałach ogólnie charakteryzujących miasto i mieszkańców należy wspomnieć o przedostatnim rozdziale książki poświęconym luksusowi oraz jego regulacji. Następne rozdziały już bardziej szczegółowo przybliżają tytułowy świat rzeczy mieszkańców Tallinna: kulturę spożywania posiłków i napojów (w tym pojawienie się używek: kawy, herbaty, czekolady, alkoholu i tytoniu) prezentując jednocześnie przedmioty, które temu służyły oraz ubiór, meble i wyposażenie wnętrz, łóżko i kulturę spania, dzieła sztuki i ich znaczenie, instrumenty muzyczne, przedmioty związane z piśmiennictwem, broń oraz środki transportu.

Wiek XVIII jest nową epoką w dziejach Tallinna, który w wyniku wojny północnej przeszedł spod panowania szwedzkiego pod carskie. Po wyniszczającej wojnie i epidemii dżumy dla Tallinna nastał długi okres spokoju, kiedy miasto dynamicznie rozwijało się gospodarczo i demograficznie, co pociągnęło za sobą duże zmiany i wzrost bogactwa. Miasto wyszło poza swoje mury, nowe tereny poddane zostały urbanizacji. Okres rozwoju gospodarczego przekładał się także na bogacenie się mieszczan: rycerstwa i arystokracji, urzędników i inteligencji, kupców, rzemieślników, robotników, a to dalej przekładało się na zmianę i rozwój kultury materialnej.

Świat rzeczy mieszkańca Tallinna kształtowało kilka czynników. Pomimo ogromnej zmiany jaką przyniosła wojna północna i jej rozstrzygnięcia, wcześniej uprzywilejowanym warstwom społeczeństwa (Niemcy bałtyccy) udało się zachować swój status i pozycję. Chociaż w obiegu pozostawała szwedzka waluta, co pokazuje, że także pewne elementy szwedzkie pozostały, to wejście miasta w skład Imperium Rosyjskiego, otworzyło miasto na nowe wpływy. Tallinn pozostawał ważnym portem bałtyckim. Jak pisze autor, Tallinn stał się miastem między Amsterdamem a Petersburgiem. To stwierdzenie, biorąc pod uwagę pozycję Niemców bałtyckich, można rozszerzyć pisząc, że Tallinn był miastem między Rosją, Skandynawią, miastami niemieckimi i Europą Środkową. Zilustrować to można biorąc za przykład wybrane rzeczy omówione w książce – tallińczycy w XVIII wieku np. jeździli na saniach gdańskich, saniach ryskich i saniach kazańskich.

Pullat wskazuje, że preferencje mieszkańców Tallinna – dotyczące ubioru, kultury spożywania posiłków i spania, mebli, zamiłowania do sztuki, muzyki i czytelnictwa – z pewnym opóźnieniem, ale podążały za trendami europejskimi. W Tallinnie, jak argumentuje Pullat, było mniej bogactwa niż w najważniejszych metropoliach zachodnioeuropejskich, ale trendy i mody podążały za zmianami zachodzącymi we Francji czy w Anglii. W omawianym okresie autor dopatruje się pierwszych symptomów nadchodzącej globalizacji.

W książce „Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia” zwracają uwagę także dwa elementy dotyczące jej zawartości i warsztatu. Duże wrażenie robi bogaty materiał źródłowy – tak odwołania do inwentarzy, jak też do innych zasobów archiwalnych i literatury. Odnosi się to także do akapitów stanowiących charakterystyki porównawcze innych miast. Druga to bardzo cenna i pomocna warstwa ikonograficzna książki – kilkadziesiąt ilustracji zebranych w tomie obejmuje obrazy, mapy i rysunki z epoki, jak też współczesne zdjęcia zabytkowych przedmiotów pochodzących z omawianego okresu. Dodatkowo w książce znajduje się kilkanaście tabel porównawczych.

Profesor Raimo Pullat w książce „Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia” w sposób niezwykle interesujący opisuje świat rzeczy mieszkańców XVIII-wiecznego Tallinna. Oprócz ogromu informacji charakteryzujących tak miasto i przestrzeń miejską we wskazanym okresie jak i przedmioty, Pullat porównuje stan i trendy w Tallinnie z licznymi miastami leżącymi nad Morzem Bałtyckim, w Europie Środkowej i w Europie Zachodniej. Szczególnie wiele porównań zestawia Tallinn z Gdańskiem i miastami niemieckimi, ale także Rygą, Turku i Helsinkami oraz Poznaniem, Warszawą, Petersburgiem, Kopenhagą czy Amsterdamem.

Dotychczas w języku polskim ukazały się trzy inne książki profesora Raimo Pullata: „Od Wersalu do Westerplatte. Stosunki estońsko-polskie w okresie międzywojennym” (2003), „Morze wódki. Przemyt spirytusu na Bałtyku w okresie międzywojennym” (z Risto Pullatem; 2013), „Wrota do przyszłości. Rola Politechniki Gdańskiej w kształtowaniu estońskiej inteligencji technicznej w latach 1904-1939” (2015).

Przeczytaj także:  Wrota do przyszłości, Raimo Pullat – recenzja

Raimo Pullat, „Świat rzeczy mieszkańca Tallinna w dobie Oświecenia”, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 2018.

Dziękuję Polskiej Akademii Umiejętności za udostępnienie egzemplarza książki do recenzji.

Redaktor naczelny Przeglądu Bałtyckiego i prezes Fundacji Bałtyckiej. Absolwent Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. Interesuje się Estonią, regionem Morza Bałtyckiego oraz Europą Środkową i Wschodnią. Prowadzi również portal estoński Eesti.pl.

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy. Więcej informacji o prawach autorskich i zakup licencji.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Napisz swój komentarz
Wpisz swoje imię tutaj