Literatura estońsko-rosyjska: literatura estońska pisana po rosyjsku

-

Pod koniec lat 90., Sergei Issakov (1931–2013), który urodził się w granicznym mieście Narwa i całą swoją karierę nauczał na studiach słowiańskich w Tartu, zaproponował w rosyjskojęzycznym estońskim magazynie kulturalnym „Raduga” pojęcie „estońskich Rosjan” (po estońsku eestivenelased, po rosyjsku эстонские русские) jako sposób opisu wielokulturowej, hybrydowej tożsamości osób rosyjskojęzycznych mieszkających w Estonii. Boris Baljasnõi (ur. 1957), rosyjskojęzyczny poeta, nauczyciel i tłumacz estońskiej literatury na rosyjski, w 1999 roku wydał wezwanie do rosyjskojęzycznych pisarzy rezydujących w Estonii do bliższej współpracy z autorami estońskojęzycznymi, do zwrócenia większej uwagi na aktualne sprawy w Estonii oraz do częstszego zwracania się w ich dziełach do miejscowych czytelników (tak do estońsko-, jak i rosyjskojęzycznych)[1].

Te apele wystosowane przez rosyjskojęzyczną estońską elitę kulturalną padły na podatny grunt – wraz z nastaniem nowego wieku, pojawiło się kilku godnych uwagi autorów piszących po rosyjsku i mieszkających w Estonii. Z biegiem czasu, nowa generacja rosyjskojęzycznych autorów żyjących w Estonii składała się nie tylko z pisarzy rosyjskojęzycznych z obywatelstwem lub pozwoleniem na pobyt w Estonii, ale całej unikatowej grupy estońsko-rosyjskich pisarzy. Tworzony przez nich gatunek literatury, wywodzący się z logiki lingwistycznej jest podobny do pojęcia literatury bałtycko-niemieckiej (tj. literatury niemieckojęzycznej pisanej w krajach bałtyckich), łączy komponenty estońskie i rosyjskie i sugeruje, że chociaż literatura ta jest pisana po rosyjsku, to, w gruncie rzeczy, nadal jest częścią literatury estońskiej.

Z pewnością można twierdzić, że pojęcie literatury estońsko-rosyjskiej jest aktywnie używane w Estonii od co najmniej dekady, chociaż pojęcie rosyjskojęzycznej literatury estońskiej nie zniknęło jako identyfikator. Niezależnie od faktu, że nie jestem w stanie oprzeć mojego twierdzenia na badaniu empirycznym, logiczne jest, że tożsamość estońsko-rosyjska, która podkreśla wieloetniczność i hybrydyczność, jest najbardziej odpowiednia dla „nowszego” pokolenia rosyjskojęzycznych Estończyków urodzonych w latach 70., którzy są w stanie płynnie mówić i pracować w obu językach, ale zdecydowali się pozostać przy rosyjskim jako swoim języku literackim. Przychodzą na myśl nazwiska trzech najważniejszych autorów literatury estońsko-rosyjskiej: Andrei Ivanov (ur. 1971), P.I. Filimonov (ur. 1975) oraz Igor Kotjuh (ur. 1978). Wydaje się, że przyjęcie pojęcia literatury estońsko-rosyjskiej (oraz, oczywiście, wybitnych tłumaczeń na estoński) pomogło skierować tych autorów i ich dzieła do sfery „właściwej” literatury estońskiej. W rezultacie, śmiało można uznawać Ivanova, Filimonova i Kotjuha za pisarzy estońskich, zwłaszcza z perspektywy międzynarodowej. Wszyscy trzej wraz z kilkoma innymi rosyjskojęzycznymi pisarzami są wśród estońskich członków Estońskiego Związku Pisarzy, a profile autorskie Ivanova i Kotjuha znajdują się na stronie internetowej Estońskiego Centrum Literackiego[2].

Niemniej jednak, włączenie tych autorów do dziedziny literatury estońskiej nie przebiegło bezproblemowo, o czym pisał także Kotjuh w artykule akademickim[3]. Przyczyną tego było przede wszystkim to, że literatura estońska tradycyjnie była definiowana językiem, chociaż przyczyną był także fakt, że literatura rosyjskojęzyczna musi zostać najpierw przetłumaczona na estoński, aby mogła rozpowszechnić się i zostać adoptowana do estońskiej przestrzeni kulturalnej (młodsze pokolenia osób estońskojęzycznych zazwyczaj nie posługują się biegle językiem rosyjskim). W 2012 roku wybuchła ożywiona debata w związku z pominięciem nominacji dla powieści Andreia Ivanova „Garść kurzu” („Peotäis põrmu”, 2011) do dorocznej nagrody literackiej Estońskiego Funduszu Kultury. Z perspektywy czasu spór może zostać uznany za godny uwagi ponieważ okazało się, że większość odbiorców estońskiej kultury uznaje literaturę estońsko-rosyjską za oczywistą część literatury estońskiej jako całości, pomimo faktu, że oficjalne struktury rządowe nie wspierały wówczas tej idei. Powieść „Garść kurzu” porusza aktualne estońskie sprawy i była wydana w języku estońskim, chociaż przetłumaczono ją z rosyjskojęzycznego manuskryptu. Oznaczało to, że powieść nie mieści się w żadnej istniejącej kategorii nagród: nie było to dzieło rosyjskojęzyczne opublikowane w Estonii, ale książka nie mogła także konkurować w kategorii tłumaczeń literackich, ponieważ nie wydano rosyjskojęzycznego oryginału. Aby bardziej skomplikować sprawę, powieść nie mogła zostać sklasyfikowana jako literatura estońska, ponieważ pierwotnie nie została napisana po estońsku. Całkiem słusznie, kilku niezadowolonych krytyków kwestionowało, czy język ma jakiekolwiek znaczenie, jeśli dane dzieło wyraźnie należy do estońskiej przestrzeni kulturowej.

Pomimo to, sam Ivanov ma nieco odmienną osobistą opinię odnośnie tego czy jest albo czy nie jest on częścią estońskiej literatury. Członek Estońskiego Związku Pisarzy, od 2013 roku, nieco opierał się klasyfikowaniu jego powieści w oparciu o narodowość, nie faworyzując ani rosyjskiej, ani estońskiej. Autor woli raczej szersze ramy, takie jak „literatura europejska”[4].

Eneken Laanes i Daniele Monticelli, profesorzy i badacze estońskiej (i estońsko-włoskiej) literatury i kultury, w swoim artykule naukowym z 2017 roku „Ból i obietnica braku przynależności: wyjątek Andreia Ivanova w literaturze estońskiej”[5], traktują prozę Ivanova jako literaturę ponadnarodową i twierdzą, że tożsamość samego autora, jak też tworzonych przez niego postaci, zbudowana jest na braku przynależności i oparta jest o wyjątek. Zaiste, postaci i historie w powieściach Ivanova mają szerszą międzynarodową podstawę ponieważ dotyczą one często migrantów i globtroterów. Jedna z książek Ivanova „Podróż Hanumana na Lolland” (ros. „Путешествие Ханумана на Лолланд”, 2009; est. „Hanumani teekond Lollandile”, 2012) została opublikowana w niemieckim tłumaczeniu („Hanumans Reise nach Lolland”, 2012) oraz nawet inscenizowana w Hamburgu.

Podczas gdy Ivanov starał się unikać klasyfikacji według narodowości, poeta Igor Kotjuh zawsze próbował znaleźć kompromis pomiędzy przestrzeniami lingwistyczną i kulturalną[6]. W 2008 roku, napisał – postępowo i prawie jak manifest – że literatura estońsko-rosyjska jest mostem pomiędzy dwoma kulturami narodowymi i na pewno należy do Estonii jako kraju, ale ludzie nadal nie są w stanie skutecznie jej implementować. Zaznaczył, że Estonia powinna wykazać większe dostrzegalne uznanie dla wkładu estońsko-rosyjskich pisarzy w pośrednictwo pomiędzy dwoma przestrzeniami kulturowymi oraz zachęcać samych autorów do tłumaczenia (tak jak Baljasnõi zrobił dekadę wcześniej). Ponadto, Kotjuh zaproponował pomysł założenia jakiegoś centrum literatury estońsko-rosyjskiej służącego jako ciało pośredniczące[7].

Ponieważ niewiele więcej może być zrobione na poziomie państwowym – oprócz zapewnienia wsparcia finansowego dla tłumaczy, uwzględnienia estońsko-rosyjskich autorów przy popularyzowaniu literatury estońskiej na arenie międzynarodowej oraz oficjalnego wyrażania uznania dla autorów tego gatunku (na przykład, w 2011 roku Igor Kotjuh otrzymał Nagrodę dla Młodej Osobowości Kultury, która przyznawana jest przez prezydenta Estonii) – wiele zależy od samych ludzi. Można z pewnością stwierdzić, że Kotjuh stał się wiodącą postacią i rzecznikiem literatury estońsko-rosyjskiej. Stał się on wrażliwym i empatycznym mostem pomiędzy dwoma przestrzeniami kulturowymi, o których pisze. Kotjuh, poza wszystkimi innymi działaniami pośrednictwa kulturowego – byciem członkiem zarządu Estońskiego P.E.N. Clubu, współorganizowaniem Festiwalu Literackiego HeadRead, itp. – stworzył w 2012 roku dwujęzyczny profil na Facebooku „Est Lit Locus” (obecnie zamknięty – przyp. tłum.), który aktywnie przekazuje informacje o estońskiej literaturze w języku rosyjskim oraz o rosyjskiej i rosyjskojęzycznej estońskiej literaturze w języku estońskim. Na przykład 12 stycznia 2018 roku, Kotjuh zamieścił na Est Lit Locus przegląd rosyjskojęzycznych książek i estońskich tłumaczeń rosyjskojęzycznych książek opublikowanych w Estonii w poprzednim roku.

Podsumowując, estońsko-rosyjska literatura zdecydowanie nie jest homogenicznym fenomenem, tak samo jak niemożliwe jest wyczerpujące zdefiniowanie estońsko-rosyjskiej tożsamości. Podobnie, istnieje duża ilość literatury rosyjskojęzycznej opublikowanej w Estonii, która nie może być sklasyfikowana ani jako literatura estońsko-rosyjska, ani estońska. Takie książki, prawdopodobnie, mogą nawet nie próbować dopasować się do kategorii, ale faktem jest, że literatura estońsko-rosyjska ma zapewnione miejsce w literaturze estońskiej jako całości.

Poniżej znajduje się wycinek z wiersza Igora Kotjuha “100 linii o miłości do mojej ojczyzny”:

что интересно
моя родина – эстония
а родина моего языка – россия
я живу здесь
он живет там
я читаю эстонские книги
мне близка их ментальность
я читаю русские книги
чтобы развивать свой язык[8]

huvitav
minu kodumaa on eesti
kuid mu keele kodumaa on venemaa
mina elan siin
tema elab seal
ma loen eesti raamatuid
nende mõtteviis on mulle lähedane
ma loen vene raamatuid
et arendada oma keelt[9]

strange
my homeland is estonia
but my language’s homeland is russia
i live here
it lives there
i read estonian books
their way of thinking is familiar
i read russian books
to advance my proficiency[10]

to interesujące
moja ojczyzna – estonia
a ojczyzna mojego języka – rosja
żyję tutaj
on żyje tam
czytam estońskie książki
bliska mi jest ich mentalność
czytam rosyjskie książki
żeby rozwijać swój język[11]

 

Artykuł pierwotnie ukazał się w Estonian Literary Magazine nr 1/2018. Przedruk w Przeglądzie Bałtyckim za zgodą redakcji Estonian Literary Magazine. Tłumaczenie z języka angielskiego Kazimierz Popławski.

 

Przypisy:

[1] Igor Kotjuh, Eesti venekeelse kirjanduse nullindate põlvkond: vastuvõtt ja tõrked omaks tunnistamisel, Methis, 2013, str. 66.

[2] Ivanov: http://www.estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=55407, Kotjuh: http://www.estlit.ee/elis/?cmd=writer&id=18235.

[3] Igor Kotjuh, The Generation of the 2000s in the Russian Literature of Estonia: Acceptance and Obstacles to Acknowledgement, Methis, 2013.

[4] Vahur Afanasjev, Rahvusvahelise kirjanduse kodanik Andrei Ivanov, Eesti Ekspress, 1 grudnia 2012.

[5] Eneken Laanes, Daniele Monticelli, Mittekuulumise valu ja võimalus: Andrei Ivanovi erand eesti kirjanduses Keel ja Kirjandus, 1/2017, str. 41–57.

[6] Szeroko omawiałam różne znaczenia przynależności (brak przynależności vs multikulturalizm) twórczych ego Andreia Ivanova I Igora Kotjuha w niemieckojęzycznym artykule napisanym wspólnie z Olgą Bazilev: Die Frage nach dem Anderen. Literatur als Spiegel und Gegenbild nationaler Identitäten am Beispiel der estnischen und lettischen Gegenwartsliteratur, który opublikowany był w zbiorze Zum Beispiel Estland: das eine Lande und die vielen Sprachen (Göttingen 2017, pod redakcją Silke Pasewalck, Anna Bers, Reet Bender).

[7] Igor Kotjuh, Eestivene kirjanduse homne kasu, Eesti Päevaleht, 26 stycznia 2008 r., dostęp: http://epl.delfi.ee/news/kultuur/eestivene-kirjanduse-homne-kasu?id=51116971.

[8] Opublikowany w języku rosyjskim w: Igor Kotjuh, Estonskiy dizain: stikhi 2009–2013, КИТЕ MTÜ, Tallinn 2013, str. 37–38.

[9] Opublikowany w języku estońskim w: Igor Kotjuh, Kuidas kujutada päeva?, KITE MTÜ, Tallinn 2015, str. 58–59.

[10] Tłumaczenie na angielski z języka estońskiego: Adam Cullen.

[11] Tłumaczenie na polski z języka rosyjskiego: Kazimierz Popławski.

Badaczka i krytyk literatury estońskiej. Kształciła się na Uniwersytecie w Tartu (filologia germańska) oraz na Uniwersytecie Wiedeńskim i Uniwersytecie Humboldta w Berlinie. Od 2017 roku starszy badacz w Estońskich Archiwach Historii Kultury Estońskiego Muzeum Literatury. W 2017 roku ukazała się jej książka „Valu, mälu, kirjandus. Kirjanduskriitikat ja vestlusi aastatest 2004–2017” („Ból, pamięć, literatura, krytyka literacka i rozmowy z lat 2004–2017”).

© Materiał chroniony prawem autorskim – wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy. Więcej informacji o prawach autorskich i zakup licencji.

ZOSTAW ODPOWIEDŹ

Napisz swój komentarz
Wpisz swoje imię tutaj